Algemeen welzijn bevordert de vervolmaking van mensen en groepen – Paus Leo XIV [catechese]

Broeders en zusters, goedendag en welkom!

Door het tweede hoofdstuk te wijden aan 'de menselijke gemeenschap' nodigt de Constitutie Gaudium et Spes (GS) uit 'de vermenigvuldiging van menselijke relaties als een van de meest belangrijke aspecten van de huidige wereld' te zien (n 23). Deze werkelijkheid eist dat zij haar vervulling 'meer vindt in de gemeenschap van de personen waarvoor een wederzijdse eerbied nodig is van hun volle spirituele waardigheid' (ibid.).

Dit zijn uitspraken die vandaag hun dringendheid zien toenemen. Enerzijds immers is er de technologische ontwikkeling, de verspreiding van de massamedia en sociale media, het steeds toenemende gebruik van artificiële intelligentie met nieuwe mogelijkheden voorbij hinderpalen en afstanden. Anderzijds neigen relaties ertoe minder persoonlijk te worden, meer virtueel. Mensen lopen het gevaar eraan te wennen om aan andere logische ordeningen (algoritmes) beslissingen toe te vertrouwen die alleen aan het menselijk geweten toekomen.

Alle mensen één familie

In die zin geeft men aan de sociale relaties werkelijk gewicht en persoonlijke diepte. Dat is de wijze waarop de christelijke gemeenschap wil bijdragen. Het Concilie nodigt uit de normen en de krachten van de scheppende God te erkennen. Hij heeft gewild dat 'alle mensen een enkele familie zouden vormen en elkaar als broeders zouden behandelen. Daarom is de liefde voor God en voor de naaste het eerste en grootste gebod, dat in Christus zijn volledige openbaring en zijn vervulde verwerkelijking heeft gevonden' (cfr GS, 24).

De vervolmaking van de menselijke persoon en de ontwikkeling van de samenleving moeten beschouwd worden als onderling strikt wederkerig afhankelijk. Ertegen ingaan of ze scheiden zou ze doen verdampen. De geschiedenis, ook de meest recente, bevestigt deze waarheid op een heldere wijze. Daarom mag men niet ophouden, zoals de vaders van Vaticanum II hebben gesteld, 'dat de menselijke persoon, die vanuit zijn natuur absoluut nood heeft aan een sociaal leven, het beginsel is en moet zijn, onderwerp en doelstelling  van alle sociale instituties' (GS, 25).

In dit perspectief, stelt Gaudium et spes dat de verscheidenheid van personen en volkeren in de wereld niet mag beschouwd worden als een gevaar of bedreiging, maar als mogelijkheid van verrijking en groei. Het tegengestelde standpunt, dat soms tot geweld ontaardt, is de vrucht van de macht van de zonde en op gelijke wijze bepaalt zij mentaliteit en acties, op alle niveaus en is oorzaak van vernietiging en dood. Men moet zich steeds openstellen voor de logica van de wederkerigheid, van de mededeelzaamheid en zorg zoals dat gebeurt tussen de verschillende delen van het menselijk lichaam (cfr 1 Kor 12,21-25).

Op dit punt biedt de pastorale Constitutie een synthetische definitie van 'het algemeen welzijn'. Er wordt op gewezen dat dit bestaat 'in het totaal van die sociale voorwaarden waardoor zowel groepen als enkelingen hun eigen volmaaktheid vollediger en vlugger kunnen bereiken' (GS, 26). Tegelijkertijd, op grond van de wederkerige afhankelijkheid van de volkeren, stelt zij 'dat elke groep rekening moet houden met de noden en gewettigde verlangens van de andere groepen, ja, van de gehele mensenfamilie' (GS, 26)

Eerbied voor de menselijke persoon

Vanuit deze benadering geven de Concilievaders vervolgens enkele 'praktische en meer urgente gevolgtrekkingen' (GS, 27).

1. Vooreerst de eerbied voor de menselijke persoon. Gaudium et spes zegt: 'Al wat verder tegen het leven ingaat, zoals alle soorten van moord, uitroeiing, abortus,  euthanasie en vrijwillige zelfmoord, al wat de integriteit van de menselijke persoon aantast, zoals verminking, lichamelijke en geestelijke foltering, pogingen om de mens psychisch in zijn macht te krijgen, alles wat een belediging is voor de menselijke waardigheid, zoals onmenselijke levensvoorwaarden, willekeurige arrestaties, deportaties, slavernij, prostitutie, handel in meisjes en minderjarigen, schandelijke arbeidsvoorwaarden, waarbij de arbeiders als louter winst-werktuigen worden behandeld en niet als vrije en verantwoordelijke personen: dit alles en andere dergelijke dingen zijn onmiskenbaar schandelijk.' (ibid.).
2. Een tweede gevolg. De eerbied en de liefde ook voor de tegenstanders of voor hen die zich een denkwijze en handelwijze veroorloven die verschillen van de onze (cfr GS, 28).
3. Op de derde plaats: de fundamentele gelijkheid van alle mensen die sociale rechtvaardigheid eist. Het document zegt: 'Toch moet elke vorm van discriminatie ten opzichte van de fundamentele rechten van de persoon, hetzij in maatschappelijk, hetzij in cultureel opzicht, vanwege geslacht, ras, huidskleur, maatschappelijke situatie, taal of godsdienst worden overwonnen en terzijde gesteld.' (GS,29)

Ten slotte sporen de Concilievaders aan de individualistische mentaliteit te overstijgen en een houding aan te nemen van verantwoordelijkheid en participatie (cfr GS, 30-31).

Geliefde broeders en zusters,

Deze visie op de mensheid als 'een gemeenschap van personen' is een kostbaar geschenk van het Tweede Vaticaans Concilie. Zij helpt ons allen een persoonlijk en gemeenschappelijk onderscheid te maken om met verantwoordelijkheid de sociale en politieke plannen vandaag te beoordelen, op basis dus van de criteria van de waardigheid van de menselijke persoon, van de sociale rechtvaardigheid en van de vrije deelname aan de opbouw van het algemeen welzijn. Want, de toekomst van de mensheid is afhankelijk van de inzet van elk van ons om met God samen te werken en samen met de broeders een meer menselijke wereld op te bouwen (cfr GS,30).

Vertaling uit het Italiaans: Marcel De Pauw msc