Nooit meer aan de ketting. Of hoe Memisa mentale gezondheid mee op de kaart zet in Afrika

Negen jaar geleden ging ik voor het eerst naar Guinée Conakry. Memisa startte er net de samenwerking op met Fraternité Médicale Guinée. Deze lokale organisatie werd opgericht door een dokter Abdoulaye Sow en pioniert in geestelijke gezondheidszorg. Hoewel ik dan al acht jaar in Congo aan basisgezondheidszorg gewerkt had en vele jaren projecten had opgevolgd vanuit België, was de thematiek nieuw voor mij: psychiatrie in Afrika. Daar was haast niemand mee bezig.

Naar een nationale strategie

Ik had het geluk om tijdens dit eerste terreinbezoek een hele dag consultaties te mogen bijwonen in Labé, een kleine stad op 450 km van de hoofdstad. Ik zag patiënten met depressies, psychoses, schizofrenie… en duizelde bij de omvang van de problematiek. Veel patiënten kwamen van ver, heel ver, omdat dit zorgaanbod amper bestond in Guinée. Er was op dat moment alleen een psychiatrie in de hoofdstad en het aanbod van FMG in de vier gezondheidscentra in het binnenland (voor een totale bevolking van momenteel 15,4 miljoen inwoners).

Ik stond te kijken van het ongelooflijke engagement van dokter Sow, gedoctoreerd in de integratie van mentale gezondheidszorg in Afrika. Hij zei: ‘We kunnen niet iedereen genezen, maar we kunnen er wel voor zorgen dat iedereen een menswaardig leven heeft en daar gaat het om.’

Met de steun van Memisa ondersteunde dokter Sow het ministerie van Volksgezondheid om de nationale strategie rond mentale gezondheidszorg uit te schrijven.

Intussen zijn er 14 gezondheidscentra in het land en sinds kort ook een provinciaal ziekenhuis met een afdeling psychiatrie. Maar dit zijn cijfers, statistieken. Sinds 2017 heb ik vele keren de kans gehad om op bezoek te gaan en mensen te ontmoeten: dokters, verpleegkundigen, gemeenschapswerkers en zieken en hun familie. Ik heb consultaties bijgewoond en ben mee geweest op huisbezoek.

Aan de ketting

Een aantal ontmoetingen zal ik nooit vergeten. Die eerste dag in Labé. Verpleger Bah deed de hele dag consultaties, het liep tegen de avond toen we plots kabaal hoorden. Een oudere man en een jonge kerel brengen een jonge vrouw binnen. Ze is agressief en roept. De vader kijkt me aan en zegt: ‘We hebben twee dagen gereisd. We hadden gehoord dat er hier een gezondheidscentrum is waar ze mijn dochter misschien kunnen helpen. In plaats  van haar op te sluiten of aan een ketting vast te leggen, hebben we besloten om naar hier te komen.’

Inderdaad, veel mentaal zieke mensen zijn hier opgesloten of geketend. Niet uit kwade wil, maar uit onmacht om ervoor te zorgen dat ze zichzelf of anderen geen pijn doen. Om ervoor te zorgen dat ze niet doelloos tientallen kilometers weglopen en verdwalen. Ze kreeg medicatie en de familie de nodige raad. Als ze weggaan, geeft de verpleger zijn telefoonnummer mee: ‘Bel me als er twijfels zijn, als er iets niet lukt. Gelijk wanneer.’

In Guinée en ruimer in Afrika rust er een groot taboe op psychisch ziek zijn. Mensen gaan ervan uit dat het kwaad ermee gemoeid is, er rust een vloek op de persoon. Ze zoeken hun heil dan vaak bij traditionele genezers, de maraboe, imam of priester. Het is dus niet alleen kwestie van medisch personeel op te leiden en medicatie te voorzien, maar ook om de bevolking te sensibiliseren en zieken te begeleiden naar het zorgaanbod.

Postnatale depressie

Op een avond kwam Maryam naar mij toe. Zij is gemeenschapswerker en gaat op huisbezoek bij mensen met mentale gezondheidsproblemen en hun familie. Vroeger was ze bang voor hen, vertelde ze. Een korte opleiding heeft haar doen inzien dat dit niet nodig is en dat niet de duivel of andere mysterieuze externe krachten de oorzaak zijn van dergelijke ziektes.

Eén verhaal houdt me toch erg bezig… en ook Maryam. Een jonge moeder van 3 kinderen die bij haar in de buurt woont is ziek. Ze loopt soms kilometers ver weg, kraamt wartaal uit en overleeft door te bedelen. We gaan erheen, samen met dokter Sangare.

Nabintu zit op het terras met een ketting rond haar enkels. Ze ratelt onverstaanbaar, staat dan plots recht en begint te lachen. Haar ogen staren in de verte, blik op oneindig. Na een lang gesprek met de familie en met iemand uit de buurt blijkt dat Nabintu een dode baby van 8 maanden op haar rug had toen ze in het dorp kwam wonen. Een en ander doet vermoeden dat haar ziekte begon met een postnatale depressie. Dokter Sangare kent de problematiek. De behandeling wordt geschat op 3 euro per maand gedurende minstens 6 maanden en mogelijks tot 1,5 jaar.

Twee jaar later ben ik terug in Labé. Nabintu en haar pleegmoeder komen bij mij langs. Het gaat veel beter. De ketting is al lang verleden tijd. Beiden zijn nu lid van de vereniging van mentaal zieken, een zelfhulpgroep. Ze zijn bijzonder dankbaar.

Succesverhalen

Na deze ervaringen in Guinée, was ik heel enthousiast toen een Belgische missionaris in DR Congo Memisa vroeg om de geestelijke gezondheidszorg in de gezondheidszone Mangembo te ondersteunen. Er waren veel geesteszieken en die kwamen vaak naar hem toe.

Zo begonnen we vier jaar geleden met de opleiding van het personeel van de vier gezondheidscentra en het ziekenhuis van de regio. We hielpen ook met het beschikbaar stellen van geneesmiddelen. Nu is het zorgaanbod aanwezig in alle gezondheidscentra in Mangembo.

Het ministerie van Volksgezondheid heeft Memisa uitgenodigd om te helpen bij de herziening van de standaardlijsten van medicatie voor de gezondheidscentra en ziekenhuizen zodat ook medicatie voor psychisch lijden erin opgenomen wordt. Op die manier kan ook hier het zorgaanbod structureel verbeterd worden.

Help Memisa nog meer succesverhalen te schrijven en patiënten in Afrika een menswaardig leven te bezorgen.