Waarom Sint-Jan van Lateranen de kathedraal van de paus is

Denk aan de paus in Rome en je ziet wellicht meteen de koepel van de Sint-Pieter voor je. Toch staat zijn bisschopszetel in een andere kerk: Sint-Jan van Lateranen.

Dat verschil verklaart waarom katholieken op 9 november de wijding van juist deze basiliek vieren. Het feest gaat over een gebouw in Rome, maar ook over de verbondenheid van gelovigen wereldwijd.

De kerk van de bisschop van Rome

Een kathedraal dankt haar naam aan de cathedra: de zetel van de bisschop. De paus is ook bisschop van Rome, en zijn kathedraal is de Lateraanse basiliek. De Sint-Pieter heeft een andere betekenis en functie.

Sint-Jan van Lateranen draagt dan ook een bijzondere titel: ‘moeder en hoofd van alle kerken van de stad en van de wereld’. Die woorden verwijzen naar haar plaats als kathedraal van de Kerk van Rome.

Het Lateranen was bovendien eeuwenlang de woonplaats van de pausen. Wie zich het middeleeuwse pauselijke Rome wil voorstellen, moet dus verder kijken dan het Vaticaan.

Een pelgrim uit het verre IJsland

Hoe sterk Rome pelgrims aantrok, vertelt Erik De Smet in Pelgrimstocht naar Rome. Hij voert een reiziger op die er in de twaalfde eeuw een bijzonder lange tocht voor overhad: de IJslandse monnik Nikolas.

Via Noord-Europa en de Alpen reisde Nikolas naar Rome en verder naar Jeruzalem. Hij werd later abt van het klooster Munkathvera in Noord-IJsland. Het Oudnoorse reisverslag dat met hem verbonden wordt, staat bekend als Leiðarvísir, een wegwijzer voor pelgrims. De tekst is overgeleverd in veel latere handschriften.

In het door De Smet aangehaalde verslag krijgt Sint-Jan van Lateranen volop aandacht. De pauselijke zetel en de relieken maken de kerk tot een plaats waar de heilsgeschiedenis voor de pelgrim haast tastbaar wordt.

De opsomming van relieken vraagt bij een hedendaagse lezer wel om onderscheid: ze vertelt welke heilige voorwerpen de tekst aan de basiliek verbond. Ze bewijst niet dat die voorwerpen authentiek waren.

Zo opent het verhaal een venster op een andere manier van reizen. De kerken waren veel meer dan bezienswaardigheden. Het waren plaatsen om te bidden en dicht bij de heiligen te komen.

Een oude basiliek met een ander gezicht

De geschiedenis van de Lateraanse basiliek gaat terug tot keizer Constantijn. Volgens de kerkelijke traditie wijdde paus Silvester I haar in 324. Het gebouw was aanvankelijk toegewijd aan Christus de Verlosser.

Wie vandaag binnenstapt, ziet echter geen ongeschonden kerk uit de vierde eeuw. Opeenvolgende verbouwingen hebben hun sporen nagelaten.

In de zeventiende eeuw vernieuwde Francesco Borromini het interieur in opdracht van paus Innocentius X. De monumentale voorgevel kwam later: Alessandro Galilei gaf haar in de achttiende eeuw vorm. De kerk die Nikolas kende, zag er dus heel anders uit.

Waarom vieren we de wijding van een kerk?

Een feest voor een kerkgebouw lijkt misschien iets voor wie van geschiedenis of architectuur houdt. Toch reikt de betekenis verder.

De jaarlijkse viering is een teken van verbondenheid met de bisschop van Rome. Tegelijk herinnert ze aan wat een kerkgebouw bijeenbrengt: een gemeenschap van gelovigen. In de Bijbelse beeldspraak zijn zij zelf de ‘levende stenen’ van de Kerk.

Dat geeft het feest van 9 november zijn betekenis, ook ver buiten Rome. De stenen van de basiliek vertellen een lange geschiedenis. De vraag wat het betekent om samen Kerk te zijn, blijft actueel.

Dit artikel is een herwerking op basis van het hoofdstuk van Erik De Smet in Pelgrimstocht naar Rome, van Bart Paepen, Erik De Smet en Saskia Van den Kieboom.

Verder lezen:Pelgrimstocht naar Rome, Otheo Books, 24,50 euro.