Kardinaal Fabio Baggio: ‘Het moet dringend anders, socialer én duurzamer’

De Italiaanse missionaris Fabio Baggio is sinds 2017 ondersecretaris van het Dicasterie ter Bevordering van Integrale Menselijke Ontwikkeling. Hij leidt er de sectie die instaat voor de migranten en de vluchtelingen. “Migratie is van alle tijden. De Bijbel staat vol verhalen erover”, merkt Baggio op. “Ook de kerstverhalen zijn ervan doordrongen. Herinner u hoe ook de heilige familie op de vlucht moest slaan naar Egypte door de terreur van Herodes.”

Otheo ontmoet kardinaal Fabio Baggio (1965) in een van de spreekkamers van het Dicasterie ter Bevordering van Integrale Menselijke Ontwikkeling. Hoewel het een frisse decembermaandag is in Rome, staat zijn hemd open en zijn de mouwen opgerold. Het toont dat hij naarstig aan het werk is, van de ene vergadering naar de andere afspraak. Maar als aan het einde van het gesprek gepolst wordt naar een foto, haast hij zich om zijn vest en steekt snel zijn Romeinse boord goed. Wie is Fabio Baggio eigenlijk?

“Vanaf 1976 ging ik naar het kleinseminarie van de Scalabrini-missionarissen in mijn geboortestad Bassano del Grappa in de provincie Vicenza. Eigenlijk had ik toen al als 11-jarige de intentie om bij hen aan te sluiten. Ik legde mijn eeuwige geloften af in 1991 en werd tot priester gewijd in 1992. Ik was zelf gedurende acht jaar werkzaam in Latijns-Amerika en nog eens acht in de Filipijnen. De Scalabrini-missionarissen of missionarissen van Sint-Carolus Borromeüs zijn opgericht in 1887 door bisschop Giovanni Battista Scalabrini (1839-1905). Deze congregatie richtte zich specifiek op de zielzorg van de Italiaanse immigranten, aanvankelijk vooral in Noord- en Latijns-Amerika, vervolgens overal ter wereld. Ook in België waren onze missionarissen verantwoordelijk voor de Italiaanse gemeenschappen in onder meer Charleroi en Marchienne-au-Pont en in andere mijngebieden waar de Italianen toen werkten. Ondertussen zit je zeker aan de derde generatie en die is volledig geïntegreerd. Ze behoeven geen aparte zielzorg meer, dus enkele jaren geleden zijn die missies in België gestopt en sloten de migrantengemeenschappen zich aan bij de klassieke parochies. Franciscus verklaarde Scalabrini in 2022 heilig. Hij wordt de vader van alle migranten genoemd. Het is ons specifieke charisma om begaan te zijn met alle migranten en vluchtelingen, met alle mensen die hun huis moeten verlaten en onderweg zijn. Dat zijn nu niet langer alleen Italianen.”

Kardinaal Baggio geeft aan dat hij al sinds zijn 11 jaar voorbereid werd om zich in te zetten voor migranten en vluchtelingen. Het zal dan ook wel geen toeval geweest zijn dat hij uiteindelijk in de Romeinse Curie verantwoordelijk werd voor de afdeling die instaat voor migranten en vluchtelingen. “Na 16 jaar als missionaris gewerkt te hebben, werd ik in 2013 naar Rome gehaald om er in te staan voor ons internationaal migratie-instituut aan de theologiefaculteit van de Pauselijke Universiteit Urbaniana. Al sinds 2000 was ik er gastprofessor. In 2013 werd ik er voltijds hoogleraar en voorzitter van dat instituut. Vanaf 1 januari 2017 werd ik echter een van de drie ondersecretarissen van het Dicasterie ter Bevordering van Integrale Menselijke Ontwikkeling. Ik zou er nauw samenwerken met jezuïet Michael Czerny, die later kardinaal en prefect van het Dicasterie werd. Mijn specifieke aandacht gaat uit naar migranten en vluchtelingen, naar slachtoffers van mensenhandel en anderen onderweg. Af en toe komt er een extra taak bovenop. Zo was ik lid van de Vaticaanse Covid-19-commissie en in 2023 benoemde paus Franciscus me tot algemeen directeur van het Laudato Si’-centrum voor hoger onderwijs dat instaat voor vorming en een oefenplaats is in ecologische bekering in de tuinen en de pauselijke residentie van Castel Gandolfo.”

Over wie spreken we eigenlijk als we het vandaag hebben over migranten en vluchtelingen? “Het is moeilijk om een helder onderscheid tussen beide te maken”, stelt Baggio. “Tenzij je focust op de legale status en de wettelijke definities, waarbij je de internationale erkenning hebt van wie recht heeft op asiel. Het internationaal recht en de nationale wetgevingen bepalen dan wie de echte vluchtelingen en asielzoekers zijn. Maar zelf denk ik in de eerste plaats aan gedwongen migratie, aan allen die genoodzaakt zijn hun huis achter te laten en hun streek te ontvluchten. Een deel van hen raakt niet eens het land uit. We spreken over internally displaced persons, binnenlandse ontheemden. Daarnaast zijn er die gedwongen hun land worden uitgezet, maar hooguit opvang vinden in een buurland, vaak in vluchtelingenkampen. Het is slechts een minderheid die vanuit het Zuiden naar het welvarende Noorden geraakt. Velen hebben geen geld om zover te geraken. Dat begrenst hun tocht en dus blijven ze hangen in eigen land of in een buurland. Je ziet dat in Latijns-Amerika, in Afrika en in Azië. Langzaam schuiven die mensen soms op van land naar land, wanneer hun mogelijkheden en hun krachten het toelaten.” 

De kardinaal beklemtoont dat de meerderheid van de migranten vandaag, zelfs de arbeidsmigranten, vaak geen andere keuze heeft dan te vertrekken uit eigen land als ze willen overleven en hun familie in leven willen houden. “Die mensen zoeken hun droom op een beter leven waar te maken, maar het zijn geen avonturiers of gelukzoekers. De huidige migratiestromen zijn veroorzaakt door geweld en oorlog, armoede, de klimaatverandering en natuurrampen. Het is uit miserie dat mensen wegvluchten. Meestal trekken ze richting het noorden, omdat daar volgens hen het Beloofde Land ligt, waar ze denken al hun dromen te kunnen waarmaken. Paus Franciscus had zeer veel aandacht voor die mensen en bracht hen voortdurend onder onze aandacht. Tekenend daarbij was al zijn eerste buitenlandse reis naar Lampedusa. Hij herhaalde steeds weer dat we die mensen niet mogen beschouwen als profiteurs. Ze zoeken alleen maar een waardig leven, een beter leven, een humaan bestaan. Op zoveel plaatsen wordt nu geen recht gedaan aan de menselijke waardigheid… En dan klinken ook aan ons adres die oervragen uit het verhaal van Kaïn en Abel: waar is je broeder? Ben ik dan de hoeder van mijn broeder? Jazeker dat ben je, want we behoren tot één mensenfamilie. Humaniteit komt tot stand als we in het gelaat van de ander onze broer of zus herkennen. Allen broeders, Fratelli Tutti. Jezus Christus en Zijn kerk staan open voor allen. De barmhartige Samaritaan blijft ons voorbeeld bij uitstek en onder meer die parabel toont dat ook iemand die niet tot het joodse volk behoorde, bij Jezus gered kan worden. De kerk dient open deuren te hebben voor iedereen. Pinksteren getuigt van dat visioen dat iedereen erbij hoort en niemand uitgesloten is.”

Het is een dooddoener: migratie is van alle tijden. Maar het is een waarheid die ook Baggio aanhaalt. “We spraken zonet over mensen die uit het Zuiden komen, maar zie je binnen Europa ook niet nog altijd mensen migreren op zoek naar een beter bestaan? Ik zie nog altijd Italianen wegtrekken om elders hun dromen waar te maken. Als je een opportuniteit ziet of aangeboden krijgt, waarom zou je dan niet opteren voor een beter leven? In Italië komen veel nieuwkomers aan, maar tegelijk vertrekken autochtonen. Er zijn meerdere migratiebewegingen tegelijk gaande. Daarom helpen de officiële definities ons niet altijd vooruit om alle fenomenen in kaart te brengen en te zien waar er noden zijn. Migratie is deel van het leven. Je ziet het overal en in alle tijden. Gezien het zo typisch menselijk is, hoeft het ons niet te verbazen dat er in de Bijbel zoveel verhalen zijn over dat onderwerp: van het Exodusverhaal tot de heilige familie die op de vlucht moest slaan voor een tiran. De motieven zijn vandaag niet eens zo verschillend. Gelijkaardig aan de zorg voor de wezen en de weduwen vraagt de Bijbel ons om de vluchtelingen op te vangen en lief te hebben. Maar het christendom gaat nog een stap verder dan die oproep tot naastenliefde. Het stelt dat je in die ander in nood Christus zelf kan ontmoeten. In de vreemdeling, in wie vuil, gewond, arm of ziek is, komt Christus tot ons. Het verhaal over het Laatste Oordeel in Mattheüs 25 geeft een diepere theologische grond aan de werken van barmhartigheid. Je kunt Christus ontmoeten in de eucharistie, maar evengoed in de naaste in nood. De ander bijstaan is niet alleen een kans om hem tot bij Christus te brengen. Het is veeleer omgekeerd: in die ander komt Christus tot ons.”  

Die gastvrijheid jegens de vreemdeling neemt evenwel af en onverschilligheid of zelfs discriminatie groeit. “Nochtans hebben het Amerikaanse en het Europese continent altijd nieuwe mensen gastvrij ontvangen en steunen hun culturen daarop”, reageert de kardinaal. “Ze zijn ondenkbaar zonder migratie. Dat migranten en vluchtelingen vandaag als een bedreiging worden gezien, kan komen omdat er gesproken wordt over vluchtelingenstromen, over massa’s migranten die ons overspoelen. Dat creëert angst dat zij onze welvaart zullen afpakken. Het leidt tot vooroordelen en dat komt vooral omdat mensen niet werden voorbereid op de komst van nieuwkomers. Het hoeft niet te verbazen dat een vreemde ander enige angst inboezemt. Je kent de ander niet. Je weet niet waarom die naar hier is gekomen. Je verstaat zijn taal niet, begrijpt zijn cultuur niet. Je moet meerdere bruggen oversteken. Het is makkelijker om je afzijdig te houden of om te vervallen in een wij-zij-denken, dan in te zetten op een cultuur van ontmoeting en dialoog vanuit de vier werkwoorden die paus Franciscus naar voren schoof: verwelkomen, beschermen, ondersteunen en integreren – die werkwoorden kunnen trouwens dienen voor elke goede pastorale aanpak, niet alleen voor de omgang met vreemdelingen, maar voor alle mensen in nood die je wilt beschermen en wiens waardigheid je wilt herstellen zodat ze hun plek vinden in onze gemeenschap.” 

Baggio herneemt zijn verhaal: “Als je alleen op de negatieve gevolgen van migratie focust, ondermijn je die integratie al bij voorbaat. We hebben nood aan andere geluiden die een constructief klimaat creëren. Je kunt er bijvoorbeeld evengoed op wijzen dat Europa door de vergrijzing en de ontgroening die nieuwkomers broodnodig heeft om de bevolking op peil te houden en te zorgen voor de nodige arbeidskrachten. Als je vanuit dat demografisch en economisch verhaal vertrekt, hoef je de migratie niet louter te ondergaan, maar kun je ze politiek ook sturen en in goede banen leiden. Door meteen te focussen op de jobs die ingevuld moeten worden, kun je ook beter aan integratie werken. Voor die arbeidsmigratie kun je humanitaire corridors creëren. Zo maak je van migratie een win-winverhaal in plaats van een drama voor alle partijen”.

Lees ook

Fabio Attard, nieuwe algemene overste salesianen: ‘Anderen in kwetsbaarheid ontmoeten’

Lees het volledige artikel

Geregeld haalt de Italiaanse missionaris, in december 2024 kardinaal gecreëerd door paus Franciscus, zijn mosterd bij die Argentijnse kerkleider. “Hij omschreef Europa vaak als een onvruchtbaar geworden grootmoeder die niet meer openstaat voor het leven. Je kunt muren bouwen en je afschermen, maar op lange termijn zal dat nefast zijn voor de toekomst van Europa. Franciscus wees voorts op de grote ongelijkheden in de wereld, de asymmetrie tussen de enkele procenten superrijken die zich alles kunnen permitteren en de massa’s in schrijnende armoede, tussen zij die genieten van alle natuurlijke rijkdommen en zij die zich tevreden moeten stellen met de kruimels van de tafels van de rijken. We hebben nood aan een nieuwe broederlijkheid als we willen komen tot een globale rechtvaardigheid. Er is een nieuw gevoel nodig dat we behoren tot één mensenfamilie en dat alles met alles verweven is. Als alleen de belangen van enkelingen tellen, dan zal de aarde verder uitgebuit worden en dat blijven we ook steken in de spiraal van geweld en conflict. Paus Franciscus kreeg veel kritiek over zijn uitspraken over oorlog en vrede. Zo wees hij geregeld op de wapenhandel. Sommigen hebben er baat bij dat er oorlog wordt gevoerd. Wie verdient er groot geld aan de wapenproductie? Aan wie worden wapens verkocht? Het is een handel die rijk maakt en die oorlog creëert. Het is een handel die niet uitgaat van het algemeen belang. We hebben hier allen een grote verantwoordelijkheid. We kunnen allen vragen stellen bij ons huidige economische systeem dat gewelddadig is en dat doodt. De economie moet dringend herdacht worden in het voordeel van alle mensen en met respect voor de draagkracht van de aarde. De universele bestemming van goederen en het goed rentmeesterschap worden nu over het hoofd gezien. Maar we zien wat dat teweegbrengt aan ecologische en menselijke rampen. Hoelang tolereren we dat nog? Het moet dringend anders, socialer én duurzamer.”

Baggio verkiest positief te eindigen en looft tot slot het werk van lokale kerkgemeenschappen. “Overal waar ik kom, zie ik dat er christenen in de weer zijn om iets te doen voor de migranten en de vluchtelingen. Ze staan in voor huisvesting en opvang. Ze staan hen bij in administratieve kwesties en zorgen voor praktische zaken. Elke kleine hulp is welkom en heeft voor die nieuwkomers grote betekenis. Ja, het is bij katholieke organisaties en individuele gelovigen dat migranten en vluchtelingen gastvrij geholpen worden. Hun deuren staan open en het is indrukwekkend om hun menslievendheid te zien. Het is in uw land niet anders. Ook daar gebeurt veel moois vanuit de bisdommen, vanuit congregaties, vanuit Caritas en andere kerkelijke organisaties met hun vele vrijwilligers. Zij lenigen de noden op korte termijn, maar we moeten ook nadenken over de langere termijn. Ook op dat vlak heeft de kerk een verantwoordelijkheid om een profetische stem te zijn richting de politieke overheden: lokaal, nationaal, Europees. De voorkeursoptie voor de armen noopt niet alleen tot naastenliefde tussen mensen, maar vergt ook structurele veranderingen met het oog op een betere wereld. Die boodschap klinkt ook in de exhortatie Dilexi te van paus Leo XIV.”

We hebben op veel gebieden nood aan alternatieven zoals aan een meer inclusieve, duurzame economie, aan andere menselijke verhoudingen met oog voor het algemeen belang enzovoort. “Maar naast alle acties die we ondernemen om mensen te helpen, dienen we als christenen tevens de hoop te voeden en die hoop komt niet uit onszelf, die ligt in Jezus Christus. Als het stormt op het meer, zegt Hij tot ons: vrees niet, Ik ben met jullie. Hij laat ons niet in de steek, Hij is altijd bij ons. Ondanks alles mogen we op Hem vertrouwen. Soms bemerken we Zijn aanwezigheid niet en toch is Hij in stilte aan het werk door zijn Geest. Ongemerkt bouwt Hij verder aan het Rijk Gods. Hij is de bouwer, niet wij. Durven we ons aan Hem toe te vertrouwen? Er zijn altijd wonderen mogelijk. Hoe groot de storm en de duisternis ook zijn, vroeg of laat gaat de storm weer liggen en komt de zon opnieuw op. Zo gaat het altijd. Als ik het enthousiasme van jongeren zie om te zoeken naar alternatieven, dan wanhoop ik niet. Dan geloof ik dat beterschap mogelijk blijft”, besluit de kardinaal hoopvol.