Kerkhistories ~ Waar bleef de kelk van paus Paulus VI?

Over de Belgische bijdrage aan het Tweede Vaticaans Concilie werd al veel geschreven. Zowel bisschoppen als theologen waren actief op alle niveaus van het concilie, ook internationale bisschoppen met een Belgische achtergrond. In het verhaal van de ‘kelk van Paulus VI’ staan twee zulke figuren centraal: de Belgische theoloog Gerard Philips en de Congolese theoloog en later bisschop Tharcisse Tshibangu.

Gerard Philips

De eerste, Gerard Philips, was professor dogmatische theologie in Leuven, maar ook senator en nationale proost van de KAJ. In het spoor van kardinaal Cardijn was hij heel geëngageerd voor de rol van leken in de kerk. Hij nam deel aan de Wereldcongressen voor het lekenapostolaat in 1951 en 1957 en bereidde die ook mee voor.

Na de aankondiging van het concilie in 1958 werd Philips aangesteld in de voorbereidende Theologische Commissie. En tijdens het concilie schopte hij het dankzij zijn theologische kennis en verfijnde kennis van het Latijn tot adjunct-secretaris van de Doctrinele Commissie. Hij hield dus mee de pen vast van belangrijke documenten die de kerk bij de tijd brachten en een positief wereldbeeld formuleerden.

Dag en nacht zetten Philips zich in voor het welslagen van het concilie, zozeer dat hij in 1965 door hartfalen het concilie vroegtijdig moest verlaten.

Tharcisse Tshibangu

De tweede, Tharcisse Tshibangu, was ten tijde van het concilie doctorandus in Leuven. In 1959 had hij Philips leren kennen tijdens zijn licentiaatexamens in Leopoldstad. Philips zag in hem ‘de glorie van de universiteit. Hij antwoordt met helderheid, gerustheid en knapheid. Hij ziet er bijzonder sympathiek uit’, zo schreef hij neer in zijn dagboek.

Tijdens zijn doctoraat in Leuven legde hij zich toe op de ontwikkeling van een filosofische en theologische basis voor een Afrikaanse theologie. Heel straf is dat hij, nog student zijnde, aangesteld werd als peritus (deskundige) in het concilie. Kort na het concilie schopte hij het tot rector van de Université Catholique Lovanium in DR Congo, in 1970 werd hij hulpbisschop van Kinshasa en in 1992 bisschop van Mbuji-Mayi. 

Pauselijke kelk als symbool van waardering

Uit dankbaarheid voor zijn conciliaire bijdrage ontving Gerard Philips een gouden kelk uit handen van paus Paulus VI. Zelf beschrijft hij dit gebaar in zijn dagboek als volgt: Het gebaar van de Paus om mij reeds op 22 november 1964 ’s morgens met een gouden kelk te bedenken, heb ik zeer op prijs gesteld: ik heb hem met grote vrijmoedigheid gesproken, vooral tijdens de tweede audiëntie.

De gift kwam er waarschijnlijk op aangeven van bisschop Heuschen, die aan het Vaticaan had laten weten dat: Nous [Philips et Heuschen] n’avons pas travaillé pour de l’argent. Mais un geste personnel du pape serait approprié ('We hebben ons werk niet gedaan voor het geld, maar een persoonlijk gebaar van de paus zou wel gepast zijn').

Hoe dan ook, de gouden kelk blijft een belangrijk symbool van de Belgisch theologische bijdrage aan het concilie.

Het is dan ook bijzonder jammer dat hij in rook lijkt te zijn opgegaan.

Zoektocht leidt naar Congo

Bij zijn dood schonk Philips de kelk aan zijn vriend en mede-expert op het concilie, inmiddels bisschop Tharcisse Tshibangu. Daarover schreef die laatste in een boek over het concilie: Après le concile, Mgr Philips qui mourra prématurément, me léguera en précieux cadeau, par l’entremise de sa nièce Marie-Thérèse Knapen, une Auxiliaire de l’Apostolat, un très beau Calice personnel, qui me rappelle le grand Evènement conciliaire du XXe siècle.

• Vertaling: Na het concilie zal mgr. Philips, die vroegtijdig overleed, me een kostbaar geschenk nalaten via zijn nicht Marie-Thérèse Knapen, een medewerkster van het apostolaat, een heel mooie persoonlijke kelk, die me herinnert aan het grote conciliaire gebeuren van de 20ste eeuw.

Bisschop Tshibangu stierf in december 2021. Dries Bosschaert, lid van de onderzoekseenheid Geschiedenis van kerk en theologie, nam voor Kerkhistories de uitdaging op om te achterhalen waar de kelk zich vandaag bevindt. Wordt vervolgd?

Meer weten

• De bijdrage van Belgische theologen aan het Tweede Vaticaans Concilie was beduidend. De opvallende groep werd in de wandelgangen la squadra belga genoemd (het Belgische team).
• Bij de 50ste verjaardag van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) werd in Vlaanderen de website Volg Concilie gelanceerd. Daarop kom je alles te weten over het concilie aan de hand van dagboekfragmenten van deelnemers. Ontdek VolgConcilie.