Notre-Dame gaat weer open: waarom 7 december geen toevallige datum is en andere weetjes

Heel Frankrijk is deze week in de ban van de plechtige heropening van de Notre-Dame van Parijs, komend weekend 7 en 8 december, vijfeneenhalf jaar na een enorme brand. Op 15 april 2019 verwoestte die het eeuwenoude dak en de torenspits, een deel van de gewelven stortte in en de rookschade was aanzienlijk. Daags nadien beloofde de Franse president Emmanuel Macron: ‘We gaan de Notre-Dame nog mooier herbouwen en ik wil dat dit binnen vijf jaar klaar is.' Dat is min of meer uitgekomen: de eerste beelden van de gerenoveerde kathedraal ogen formidabel. Bekijk alvast het filmpje hieronder van het moment dat Macron al even mocht komen kijken. We zien een interieur dat opmerkelijk helder en licht is vergeleken met vroeger. Voor de rest worden nog geen beelden vrijgegeven, de pers is voordien niet uitgenodigd.

Donald Trump komt

Zowat vijftig staatshoofden en regeringsleiders worden zaterdag in Parijs verwacht. Ook de Amerikaanse president-elect Donald Trump komt. Het is zijn eerste buitenlandse trip na zijn herverkiezing begin november. Meer dan drieduizend agenten zijn gemobiliseerd voor de beveiliging, die van hetzelfde niveau moet zijn als bij de opening van de Olympische Spelen. Het volledige île de la Cité, het eiland in de Seine waarop de kathedraal staat, wordt afgesloten. Zaterdag is er de officiële herinwijding door aartsbisschop Laurent Ulrich. Zondag is er een heilige mis waar meer dan 170 bisschoppen aan deelnemen, de clerus van het aartsbisdom Parijs en vertegenwoordigers van de parochies.

Zonder paus Franciscus

De grote afwezige bij de feestelijkheden is paus Franciscus. Al werd hij uitgenodigd door de Franse staat om naar Parijs te komen, paus Franciscus kiest ervoor — eigenzinnig als hij is — om de week nadien Corsica te bezoeken. Hij woont er een conferentie over religiositeit in het Middellandse-Zeegebied bij. Daarmee bevestigt hij alweer zijn keuze voor de periferie. De Franse bisschoppen waren wat verbouwereerd door de recente en verrassende aankondiging van het pauselijke blitzbezoek aan het Franse eiland, dat door zijn streven naar onafhankelijkheid meer autonomie heeft dan de regio's op het vasteland.

340.000 donateurs brachten het geld bijeen

De kosten van de renovatie worden geschat op 800 miljoen euro – en zijn volledig gedekt door donaties. Er waren 340.000 donateurs, onder wie kapitaalkrachtige concerns zoals LVMH, de familie Bettencourt-Meyers en de groep Total, die alleen al 100 miljoen schonk. Tweeduizend werknemers waren actief op de bouwplaats. De beste renovatiekunstenaars werden gemobiliseerd. 

Het oorspronkelijke dakgebinte uit de 13de eeuw bestond uit 1.300 eiken, wat neerkomt op ruim 21 hectare bos. Voor de heropbouw werden 2.000 eiken gekapt in heel Frankrijk: 1.000 eiken voor de torenspits en het transept, en 1.000 eiken voor het middenschip en het koor. 

Bij de brand stortte ook de 96 meter hoge torenspits uit de negentiende eeuw in. Er werd beslist deze nauwkeurig te reconstrueren. De spits bestond uit 500 ton hout en 250 ton lood. Daarnaast moesten de gewelven hersteld en gereinigd worden, alsook muren en het orgel. Een groot aantal ornamenten moest worden hersteld, één middeleeuws beeld werd in zijn geheel gereconstrueerd. De kathedraal kreeg ook nieuw liturgisch meubilair.

53% bevolking 'zeer gehecht' aan kathedraal

Een paar dagen voor de heropening van de kathedraal blijkt uit een onderzoek voor het Franse katholieke dagblad La Croix, dat dit buitengewone project grote steun geniet tijd de Franse bevolking. 53 % van de Franse bevolking blijkt zeer gehecht aan de kathedraal van Parijs. Het gebouw blijkt nog steeds van groot belang voor de Franse identiteit. De ondervraagden zien de restauratie in de eerste plaats als een staaltje vakmanschap (31%) en een architectonisch hoogstandje (17%). Kritische reacties, vooral over de excessieve kosten, ontbreken niet, maar zijn bijkomstig. Trots, nieuwsgierigheid en vreugde. Dit zijn drie positieve emoties die overheersen bij de opening van de Notre-Dame. De meeste Franse burgers willen ooit in de toekomst de gerenoveerde kathedraal wel eens zelf bezoeken Slechts 17% van de respondenten zei de Notre-Dame ‘absoluut niet’ te willen bezoeken.

Geen pluim voor de president

De bevraging toont ook aan dat de Fransen weinig belang hechten aan de politieke dimensie van de restauratie. Aan de persoon van Emmanuel Macron wordt slechts marginaal het succes van de snelle en knappe renovatie toegeschreven en het idee van een goede samenwerking tussen Kerk en Staat, bijzonder in het gelaïciseerde Frankrijk, krijgt nauwelijks meer aandacht. Maar het onderzoek toont ook dat de Notre-Dame niet dezelfde plaats inneemt in de harten van alle Fransen. Was er in 2019 een grote emotie bij de ramp, vijf jaar later laten de antwoorden over hun banden met de kathedraal toch wel een verdeeldheid zien op basis van religieuze overtuiging. Onder de praktiserende katholieken is er een zeer sterke steun van 81%, maar onder degenen zonder religie is dat slechts 44% . Ondanks de verdeelde samenleving is het nog steeds opmerkelijk dat  de Notre-Dame zoveel bijval krijgt.

Symbolische 7 december

Om dat succes te begrijpen, moet men de geschiedenis van Frankrijk kennen. De afgelopen weken wezen historici en sociologen erop dat er van oudsher ‘twee Frankrijken’ zijn: de katholieken en de revolutionairen, wier confrontatie tot het midden van de vorige eeuw een groot deel van het politieke, maar ook culturele, sociale leven van het land structureerde. Het was steeds in de kathedraal van Parijs dat deze twee groepen bijeenkomen: de eerste keer bij de kroning van Napoléon Bonaparte,  op — jawel — 7 december 1804, exact 220 jaar geleden, en waar de toenmalige paus Pius VII wel bij aanwezig was! Nadien diende het kerkgebouw meermaals als bindmiddel voor de natie, onder meer op 11 november 1918 of bij de bevrijding in 1944. Het kerkgebouw heeft blijkbaar het vermogen om Frankrijk te verenigen. Maar speelt het gebouw nog steeds die rol in de huidige gefragmenteerde samenleving?

Macron spreekt (niet)

De Franse bisschoppenconferentie volgde de renovatiewerkzaamheden op de voet. In Frankrijk is de scheiding tussen Kerk en Staat een gevoelig dossier. Dat geldt ook van de kant van de kerkelijke overheden. Aartsbisschop Laurent Ulrich verbood president Emmanuel Macron een toespraak te houden tijdens de heropening. Macron zal wel aanwezig zijn bij beide plechtigheden en bij zijn aankomst op het voorplein spreken. Ondertussen zond de televisie wel beelden uit van zijn laatste bezoek aan de bouwplaats (samen met de aartsbisschop), waar hij wel het woord nam.

Bezoek blijft gratis

De bisschoppen hebben zich de voorbije maanden ook verzet tegen de suggestie van de minister om voortaan inkomgeld te vragen. Ze bleven trouw aan het principe dat de Notre-Dame ‘integraal katholiek is, maar open staat voor iedereen.’ De volgende zes maanden worden er dagelijks drie missen per dag gevierd in de kathedraal, met de bedoeling dat gelovigen van het aartsbisdom Parijs opnieuw hun kathedraal in gebruik kunnen nemen. Voorlopig moet men echter digitaal reserveren om de eucharistie te kunnen bijwonen. Ook om de kathedraal te bezoeken moet men reserveren. Al veertigduizend mensen hebben zich aangemeld.