Voor mij is dit het eerste grote religieuze meesterwerk dat volgt op de polyfonie. Tegelijk uitbundig en ingetogen, jubelend en intens ontroerend. Als een met klanken geschilderd drieluik dat bij elke aanblik iets nieuws prijsgeeft. Monteverdi doet veel met weinig woorden. Hij kan ook als geen ander stemmen laten opgaan in de klank van instrumenten, en van instrumenten bijna menselijke stemmen maken. De Mariavespers zijn één lange ode aan de grootsheid die ons overstijgt, maar ook aan de aanraking tussen het menselijke en het Goddelijke. Als luisteraar moet je deze muziek ondergaan en opnemen. Dat is geen opdracht, maar een gezegende ervaring. Muziek die de onlosmakelijke band benadrukt tussen hemel en aarde.
Waarom niet de Mattheuspassie van Bach? Of de Johannespassie? Het Magnificat? Omdat Bach in zijn Mis in b - later ook de Hohe Messe genoemd - een absoluut hoogtepunt bereikt in het omzetten van een liturgische tekst naar bedwelmende muziek. De Mis is in de eerste plaats een koorwerk. Het koor als vertegenwoordiger van het gelovige volk dat om ontferming smeekt, de Heer looft, en geeft uiteindelijk zijn vertrouwen aan een goddelijke mens die onze zonden op zijn schouders neemt. Bach begrijpt die tekst door en door, voelt en ademt elke nuance, en sleept de luisteraar mee door het grote mysterie. Of zoals het verzoek van de priester na de consecratie : ‘Verkondigen wij het mysterie van ons geloof.’ Wel, dat doet Bach in deze grote mis. Het mysterie muzikaal verkondigen.
Beethoven componeerde weinig uitgesproken godsdienstige muziek, maar in al zijn werken zit wel een diepe spiritualiteit. Met zijn Missa Solemnis schreeuwt hij zijn geloof uit. Hij vond 't zelf een van z'n grote werken. De mis begint met een aangrijpend vergevingsmoment. Het Kyrie is een echte roep om ontferming en vergeving. Het Sanctus vormt het hoogtepunt van de mis. Beethoven bereikt hier de diepgang van z'n laatste pianosonates en strijkkwartetten. De tekst blijft belangrijk, maar die wordt muzikaal zo fijnzinnig gedragen door orkest, koor en zangers dat je de grenzen tussen aarde en hemel kan aanvoelen. Dit is muziek die vraagt om geloof en vertrouwen. Iemand als dirigent Nikolaus Harnoncourt heeft deze muziek naar een hoger niveau getild net omdat hij de Missa Solemnis benaderde vanuit een persoonlijk geloof.
Funeral Ikos van John Tavener roept herinneringen op aan die flamboyante Britse componist die ik ontmoette in Dorset. Toen had hij zijn witte pak waarmee hij uit zijn witte Rolls Royce stapte — wat een dandy! — al ingeruild voor een meer meditatief bestaan. Zijn chronische ziekte maakte van hem een zoeker. Funeral Ikos werd een ingetogen compositie met een lichtend Alleluia: geen dodenklacht, maar een lofprijzing! ‘Ik componeer om mijn ziel te redden, want waarheen gaan de zielen bij de dood? Niemand weet het. Wel dat het mededogen dat we anderen betonen, ook ons zal worden betoond.’ Misschien is dát de extase die ons wacht.
O, Kracht van de Eeuwigheid! Meteen bij de openingswoorden schiet de melodie de hoogte in. In de historische abdij van Eberbach is het doodstil vóór de opnames. Het koor Cercamon is voorbereid: dit lied moet het hemelse licht met de aardse materie verbinden. Hildegard vraagt van haar zangeressen een extreem groot bereik. Niet wij, maar zij bepaalt de norm. Braambos sloot voor deze film een ‘verbond’ met de Nederlandse KRO en de Duitse ARD. En dan: plots zweeft hoog boven de opnames een arend, die in zijn vlucht van laag naar hoog springt, net als Hildegards muziek. Wie imiteert wie?
Zachtjes, zachtjes, het begin: Benedictus, qui venit … maar dan zwelt de muziek aan tot extase. Een volle zaal luistert in de Singel van Antwerpen naar deze Mass for Peace. Ze is een balsem op mijn ziel, want al maanden hoor ik meer en meer mensen die vinden dat oorlog moet kunnen. ‘Oorlog, hoe lang nog?’ denk ik. We zéggen dat we christen zijn en voeren oorlog. Nochtans is Jezus, de ‘Prins van vrede’ duidelijk. Dan onderbreken onstuitbare trommels mijn gedachtegang en roepen: ‘Laat je inzet voor vrede niet los maar richt je op Hem, de Gezegende, die komt in den hoge’.
Deze hymne is van een buitenaardse schoonheid. Ze brengt me telkens terug naar een dierbaar moment: mijn dochter Rebekka zong dit lied op de uitvaart van onze vriend Jos Van Pelt, op zijn eigen verzoek. Tekst en muziek zitten boordevol weemoed en tegelijk ook troost. Zo zacht kan een mens overgaan van het leven naar de dood, in de veilige armen van God. Ik hoop dat ik ooit mag sterven met die muziek in mijn hart.
Een sterke en eenvoudige melodie, mooi in elke taal. Dat is het Veni Creator Spiritus. Iedereen kan het binnen de kortste keren meezingen. Een lied als de Geest waarover het zingt: overal aanwezig, niet tegen te houden, levend en warm. En bovendien wordt het lied toegeschreven aan Rabanus Maurus, de benedictijner monnik die zijn naam ontleende aan Mauro, de vriend van Benedictus. En dat is dan weer de patroonheilige van onze eigen kleinzoon Mauro.
We bedoelen het zo goed en toch loopt het zo vaak fout. Dat ervaren we elke dag in ons eigen kleine leven en in de grote wereld om ons heen. Toch houdt God van ons in al onze gebrokenheid. Dat hoor ik in Kol Nidrei, het lied dat de joden zingen op de vooravond van Jom Kippoer, Grote Verzoendag. De weemoedige melodie is tegelijk realistisch en hoopvol: het goede is sterker dan het kwade. Dat geloof houdt ons overeind, ondanks alles. Bij elk nieuw begin in een mensenleven.
