Paus Leo XIV wast voeten van priesters en geeft heldere boodschap

De keuze van paus Leo XIV om de mis van Witte Donderdag opnieuw in Sint-Jan van Lateranen te vieren en niet in de gevangenis zoals paus Franciscus, mag sommigen verrast of zelfs teleurgesteld hebben. Vindt deze paus de traditie belangrijker? Was het niet net een mooi teken om de voeten te wassen van mensen in de marge?

Maar in zijn homilie bleek hoe juist ook deze keuze is. Jezus waste de voeten van zijn leerlingen en droeg hen op om op dezelfde dienstbare en nederige manier in de wereld te staan. Uiteindelijk geeft hij met zijn gebaar en homilie dezelfde boodschap als zijn voorganger. Lees de inspirerende homilie van de paus onder de video met hoogtepunten van de viering.

Beste broeders en zusters,

Met deze liturgie beginnen we aan het Heilig Triduum van het lijden, de dood en de verrijzenis van de Heer. We nemen deze drempel niet als louter toeschouwers en routineus, maar als gasten die persoonlijk door Jezus zelf zijn uitgenodigd voor het avondmaal, waarin brood en wijn voor ons het sacrament van de verlossing worden. Wij nemen inderdaad deel aan een feestmaal waarbij Christus, ‘die de zijnen had liefhad, nu in zijn liefde voor hen tot het uiterste zou gaan’ (Johannes 13, 1). Zijn liefde wordt zowel gebaar als voedsel voor allen en openbaart de gerechtigheid van God. In deze wereld, en met name op die plaatsen waar het kwaad welig tiert, heeft Jezus definitief lief – voor altijd, en met zijn hele wezen.

Tijdens dit Laatste Avondmaal wast hij de voeten van zijn apostelen en zegt: ‘Ik heb jullie een voorbeeld gegeven, opdat ook jullie zouden doen zoals ik jullie heb gedaan’ (Johannes 13,15). Het gebaar van de Heer is onlosmakelijk verbonden met de tafel waaraan Hij ons heeft uitgenodigd. Dit gebaar is een concreet voorbeeld dat voortvloeit uit het sacrament: het openbaart de betekenis van het eucharistisch mysterie en vertrouwt ons tegelijk een taak toe – een missie die wij geroepen zijn op te nemen als voedsel voor ons leven.

De evangelist Johannes kiest het Griekse woord upódeigma om de gebeurtenis te beschrijven waarvan hij getuige was: het betekent ‘dat wat voor uw ogen wordt getoond’. Wat de Heer ons laat zien – door het water, de schaal en de handdoek te nemen – is veel meer dan een moreel voorbeeld. Hij vertrouwt ons zijn eigen manier van leven toe. Het wassen van de voeten is een gebaar dat de openbaring samenvat; een treffend teken van het Woord dat vlees geworden is, zijn onmiskenbare gedenkteken. Door de gestalte van een dienaar aan te nemen, openbaart de Zoon de glorie van de Vader en zet Hij de wereldse normen op hun kop die ons geweten zo vaak vertekend.

Naast de stille verbazing van zijn discipelen kan zelfs de menselijke trots niet blind blijven voor wat er gebeurt. Net als Petrus, die zich aanvankelijk verzette tegen Jezus’ initiatief, moeten ook wij ‘telkens opnieuw leren dat Gods grootheid verschilt van ons idee van grootheid… omdat we systematisch verlangen naar een God van succes en niet van de Passie’ (Preek tijdens de Mis van het Laatste Avondmaal, 20 maart 2008).

Ware almacht

Deze woorden van paus Benedictus XVI erkennen openhartig dat we altijd in de verleiding komen om een God te zoeken die ons ‘dient’, die ons de overwinning schenkt, die nuttig blijkt te zijn zoals rijkdom of macht. Toch zien we niet in dat God ons inderdaad dient door het onbaatzuchtige en nederige gebaar van het wassen van de voeten.

Dit is de ware almacht van God. Op deze manier wordt zijn verlangen vervuld om zich te wijden aan hen wier bestaan juist afhangt van zijn gave. Uit liefde knielt de Heer neer om ieder van ons te wassen, en zijn goddelijke gave verandert ons.

Door deze daad zuivert Jezus inderdaad niet alleen ons beeld van God – van de afgoderij en godslastering die het hebben vervormd – maar ook ons beeld van de mensheid. Want we hebben de neiging onszelf als machtig te beschouwen wanneer we domineren, als zegevierend wanneer we onze gelijken vernietigen, als groot wanneer we gevreesd worden. Daarentegen biedt Christus, als ware God en ware mens, ons het voorbeeld van zelfgave, dienstbaarheid en liefde. We hebben zijn voorbeeld nodig om te leren lief te hebben, niet omdat we daartoe niet in staat zijn, maar juist om onszelf en elkaar te leren wat ware liefde is. Leren handelen zoals Jezus – het levende teken dat God in de geschiedenis van de wereld heeft geplaatst – is het werk van een heel leven.

Hij is de ware maatstaf, de ‘Meester en Heer’ (Joh. 13:13) die elk goddelijk en menselijk masker wegneemt. Hij geeft ons zijn voorbeeld niet wanneer iedereen tevreden en toegewijd aan hem is, maar op de avond dat hij werd verraden, in de duisternis van onbegrip en geweld. Zo wordt duidelijk dat de liefde van de Heer voorafgaat aan onze eigen goedheid of zuiverheid; hij heeft ons eerst lief, en in die liefde vergeeft en herstelt hij ons. Zijn liefde is geen beloning voor onze aanvaarding van zijn barmhartigheid; in plaats daarvan houdt hij van ons, en reinigt hij ons daarom, waardoor hij ons in staat stelt op zijn liefde te reageren.

Wederzijdse dienstbaarheid leren

Laten we dan van Jezus deze wederzijdse dienstbaarheid leren. Hij vraagt ons niet om hem terug te betalen, maar om zijn gave onder elkaar te delen: ‘Ook jullie moeten elkaars voeten wassen’ (Johannes 13:14). Zoals paus Franciscus eens opmerkte: dit ‘is een plicht die uit mijn hart komt: ik houd ervan. Ik houd hiervan en ik doe het graag, omdat de Heer mij dat heeft geleerd’ (preek tijdens de Mis van het Laatste Avondmaal, 28 maart 2013). Hij sprak niet over een abstracte verplichting, noch over een formeel en leeg gebod, maar drukte zijn oprechte gehoorzaamheid uit aan de naastenliefde van Christus, die zowel de bron als het voorbeeld is van onze eigen naastenliefde. Het voorbeeld dat Jezus gaf, kan inderdaad niet worden nagevolgd uit gemakzucht, tegenzin of schijnheiligheid, maar alleen uit liefde.

Onszelf door de Heer laten dienen is daarom de noodzakelijke voorwaarde om te dienen zoals Hij deed. ‘Als ik je niet was’, zei Jezus tegen Petrus, ‘heb je geen deel aan mij’ (Johannes 13,8): tenzij je mij als je dienaar aanvaardt, kun je niet echt in mij geloven of mij als Heer volgen. Door ons lichaam te wassen, zuivert Jezus onze ziel. In Hem heeft God ons een voorbeeld gegeven – niet van hoe te heersen, maar van hoe te bevrijden; niet van hoe het leven te vernietigen, maar van hoe het te schenken.

Nu de mensheid door zoveel wreedheden op de knieën wordt gedwongen, laten ook wij als broeders en zusters naast de onderdrukten neerknielen. Op deze manier trachten wij het voorbeeld van de Heer te volgen en te vervullen wat wij uit het boek Exodus hebben gehoord: ‘Deze dag zal voor jullie een gedenkdag zijn’ (Exodus 12,14). Inderdaad, de hele Bijbelse geschiedenis komt samen in Jezus, het ware paaslam. In Hem vinden de oude figuren hun vervulling, want Christus de Verlosser volbrengt het Pascha van de mensheid en opent voor allen de overgang van zonde naar vergeving, van dood naar eeuwig leven: ‘Dit is mijn lichaam, dat voor u gegeven wordt. Doe dit tot mijn gedachtenis.’ (1 Korintiërs 11,24).

Instelling van de eucharistie

Door vanavond de gebaren en woorden van de Heer te hernieuwen, gedenken wij de instelling van de Eucharistie en van de priesterwijding. De intrinsieke band tussen deze twee sacramenten openbaart de volmaakte zelfgave van Jezus, de Hogepriester en de levende, eeuwige Eucharistie. Want in het gewijde brood en de gewijde wijn ligt ‘een sacrament van liefde, een teken van eenheid, een band van naastenliefde, een paasmaal waarin Christus wordt ontvangen, de geest met genade wordt vervuld en ons een onderpand van toekomstige heerlijkheid wordt gegeven’. (Dogmatische Constitutie Sacrosanctum Concilium, 4 december 1963, 47) Door bisschoppen en priesters, die volgens het gebod van de Heer zijn aangesteld als ‘priesters van het Nieuwe Verbond’ (Concilie van Trente; De Missae Sacrificio, 1), wordt het teken van zijn naastenliefde jegens het hele volk van God aanwezig gemaakt.

Geliefde broeders in het priesterschap,

Wij zijn geroepen om het volk van God met ons hele leven te dienen. Witte Donderdag is daarom een dag van vurige dankbaarheid en authentieke broederschap. Moge de eucharistische aanbidding van vanavond, in elke parochie en gemeenschap, een moment zijn om na te denken over Jezus’ gebaar, knielend zoals Hij deed, en om de kracht te vragen om zijn dienst met dezelfde liefde na te volgen.

Paus Leo XIV