Waarom de aanbidding van de wijzen tot de oudste voorstellingen van Jezus’ leven behoort

Onderstaand grafschrift was deel van een christelijke sarcofaag uit de derde eeuw, die men aantrof in de Catacomben van Priscilla. Het is de oudst bekende voorstelling van de tradities rond Jezus’ geboorte.

De afbeelding

Je ziet drie mannen die geschenken aanbieden aan Jezus. Baby Jezus zit al flink rechtop en groet de wijzen van op de schoot van Maria. Maria zit trouwens op een troon. Boven hen staat de ster. De figuur achter Maria zou Jozef kunnen voorstellen. Maar onderzoekers herkennen er ook de heidense profeet Bileam in die naar de ster wijst. Bileam was door de koning van Moab ontboden om het volk Israël te vervloeken. Maar in plaats van een vloek sprak hij een zegen uit: Wat ik zie is niet in het heden, wat ik waarneem is niet nabij. Een ster komt op uit Jakob, een scepter uit Israël (Numeri 24,17). Dit vers heeft men in christelijke tijden gelezen als een aankondiging van de komst van Jezus als messias.

Links op het werk staat de vrouw afgebeeld die in de sarcofaag lag: een zekere Severa. De bijgevoegde tekst laat zich lezen als ‘IN DEO VIVAS’ (‘Dat je mag leven in God’). Het origineel grafschrift vind je vandaag in het Vaticaanse Museum.

De wijzen op een grafschrift?

Op het eerste zicht doet het vreemd aan dat een tafereel uit de geboorteverhalen van Jezus zo populair werd in een context van dood. Het is echter logisch dat de eerste kunstige uitdrukkingen van het christelijke geloof voornamelijk in catacomben te vinden zijn. Bovengrondse kunst was immers heel zeldzaam aangezien het christendom drie eeuwen lang een verboden religie was in het Romeinse Rijk.

Bovendien paste het verhaal van de wijzen om drie redenen heel goed bij de thematiek die in grafkunst aan de orde was:

• De wijzen erkennen Jezus als koning van de Joden. Aangezien de messias een koning zou zijn, las men in de eerbied van de wijzen een erkenning van Jezus als Verlosser. Door het tafereel over de aanbidding van de wijzen op een sarcofaag te plaatsen, lieten nabestaanden zien dat ze geloofden in de verrijzenis. De wijzen uit het geboorteverhaal werden zo grondleggers van hoop op een tweede geboorte. 
• De wijzen legden een hele reis af om bij Jezus toe te komen: vanuit het Oosten naar Jeruzalem en vervolgens naar Bethlehem. Die reisweg zag men als een metafoor voor de levensreis van de overledene, die nu ook was toegekomen bij Christus. De nabestaanden mochten erop vertrouwen dat een ster de overledene zou begeleiden in de overgang naar eeuwig licht en ontmoeting met Christus.
• Christus openbaarde zich met het ontmoeten van de wijzen uit het Oosten voor het eerst aan de bredere wereld. Volgens dit grafschrift zal Christus zich na het sterven voor het eerst van aangezicht tot aangezicht openbaren aan de overledene. Vandaar de voorstelling van een baby Jezus die de wijzen begroet. Het feit dat Maria op een troon zit, benadrukt de goddelijkheid van de Verlosser op haar schoot.