Emmanuel Van Lierde vanop de synode: retraite of preconclaaf [blog]

Het werd een stemmige oecumenische gebedswake gisterenavond op de Piazza dei Protomartiri Romani, gelegen tussen het Campo Santo Teutonico en de Sint-Pietersbasiliek. Vanuit de synode-aula kwamen de paus en de deelnemers in een kaarsenprocessie gewandeld naar die plaats waar de apostel Petrus de marteldood stierf. 

Samen met de vertegenwoordigers van de andere christelijke kerken namen de aanwezigen plaats voor het kruis van San Damiano. De meditatieve liederen van Taizé zorgden voor de ingetogen gebedssfeer. Het was de feestdag van Johannes XXIII, de paus die het Tweede Vaticaans Concilie samenriep, maar ook de 60ste verjaardag van de publicatie van twee voor de oecumene essentiële conciliedocumenten: Lumen Gentium, de dogmatische constitutie over de kerk, en Unitatis Redintegratio, de verklaring over het streven naar de eenheid onder de christenen. 

Normaal zou paus Franciscus aansluitend een meditatie houden en onder embargo hadden de journalisten die preek ook ontvangen – hij prijkt trouwens op de Vaticaanse websites –, maar Franciscus besloot zijn tekst opzij te schuiven en geen homilie te houden. Hij bad het Onzevader met de aanwezigen en gaf de zegen. Ook dat was anders voorzien in het script. Net als bij de oecumenische gebedswake bij de synode vorig jaar was het de bedoeling dat de paus met de vertegenwoordigers van de andere christelijke kerken samen voor het kruis van San Damiano zou gaan staan en dat ze vervolgens samen de zegen zouden geven. 

Misschien was de paus vermoeid na een lange dag waarin hij onder anderen al de premier van Spanje en president Volodymyr Zelenski van Oekraïne in audiëntie had ontvangen en de namiddagsessie van de synode had gevolgd. Toch enigszins merkwaardig dat hij de vigilie zo snel beëindigde en zijn beschouwing over de eenheid onder de christenen vanuit die twee conciliedocumenten terzijde schoof.

Desalniettemin was het een sterk gebedsmoment. Die momenten van gebed en van stilte typeren ook echt het synodale proces. Zoals een van de aanwezige religieuzen opmerkte, heeft de synode soms iets weg van een retraite voor de bisschoppen – en wellicht ook voor de aanwezige niet-bisschoppen, al vermeldde die pater hen niet. Anderen vinden dat de bijeenkomst voor de kardinalen dan weer een soort preconclaaf kan zijn. 

Bij de in totaal 524 aanwezigen – 369 met stemrecht en 155 zonder – zijn er zestig kardinalen en nu ook nog eens negen die op 8 december kardinaal zullen worden gecreëerd. Dat is bijna de helft van de 141 stemgerechtigde kardinalen in een mogelijk conclaaf na 8 december. Voor hen is het dus een uitgelezen kans om elkaar te leren kennen, want gezien de kardinalen die paus Franciscus uitkoos van alle uithoeken van de wereld komen, zijn velen vreemden voor elkaar. Hier kunnen ze elkaar gedurende een maand lang ontmoeten en zien wie volgens hen in aanmerking kan komen om ooit de opvolger van Petrus te worden. 

Toch was er naar verluidt vorig jaar meer ‘profileringsdrang’ waarbij een aantal kardinalen duidelijk in beeld kwam als echte kerkleiders. Dit jaar houden de pauskiezers zich wat meer op de vlakte. “Wie als paus het conclaaf binnengaat, komt als kardinaal weer buiten”, zegt een Romeinse wijsheid. Je kunt je maar beter low profile opstellen, zou de wereldse conclusie dan luiden, maar we gaan ervan uit dat niemand echt de ambitie koestert om paus te worden en dat dus niet de reden is waarom de kardinalen dit jaar minder uitgesproken interventies houden tijdens de synode.

Omdat dit de tweede sessie van de synode is met grotendeels dezelfde deelnemers – er zijn amper 26 nieuwkomers ter vervanging van wie door ziekte of zo niet kon komen –, zou het ook kunnen dat de niet-kardinalen ondertussen makkelijker het woord nemen en het er evenwichtiger aan toegaat. Er is ook minder discussie over wat synodaliteit is, er wordt vooral gezocht hoe die vorm kan krijgen vanuit relaties, vanuit te bewandelen wegen en vanuit bepaalde oorden. Sowieso is deze synode niet het eindpunt, maar pas het begin van een nieuwe manier van kerk-zijn in de 21ste eeuw.

Doorslaggevend op dat vlak is trouwens niet wat er in Rome wordt beslist, maar hoe de synodaliteit lokaal vorm krijgt en beleefd wordt. Hoe kunnen in parochies en bisdommen, kloosters en nieuwe religieuze bewegingen allen – ook wie op een of andere manier arm is of zich in de periferie bevindt – meedoen en verantwoordelijkheid nemen in de missionaire zending? Hoe kan de kerk in onze tijd werkelijk een dienst aan de wereld zijn? Het gaat niet om het overleven van de kerk, maar over het meewerken aan de komst van het Rijk Gods.