Zorg als laatste bewijs van beschaving - Ruben Geleyns [opinie]

Hoe herken je een beschaafde samenleving? Niet aan haar technologie. Niet aan haar economische groei. Zelfs niet aan haar democratische instellingen of rechtsstaat. Je herkent haar aan de manier waarop zij omgaat met wie kwetsbaar is.

De zorg staat vandaag onder druk. Dat horen we bijna dagelijks. Meestal gaat het dan over centen: stijgende facturen, personeelstekorten, wachtlijsten, vergrijzing. Terecht. Maar er is nog een diepere crisis gaande. Niet alleen de middelen staan onder druk, ook de mentaliteit.

We zijn een samenleving geworden die zelfstandigheid verheerlijkt en afhankelijkheid wantrouwt. We prijzen wie alles alleen kan. We bewonderen de sterke, de snelle en de efficiënte mens. Kwetsbaarheid stoppen we liefst weg achter de voordeur, in instellingen of achter ‘professionele muren’. Alsof afhankelijk zijn een mislukking is.

Nochtans leert zelfs de oudste geschiedenis ons iets anders. Zo is er een bekende anekdote over de Amerikaanse antropologe Margaret Mead, waarbij aan haar gevraagd werd wat het eerste teken van beschaving was. Het was geen speerpunt. Het was geen aardewerk. Ook geen resten van een door mensen gemaakt vuur. Haar antwoord was verrassend: een genezen beenbreuk.

In de prehistorie betekende zo’n breuk meestal een doodvonnis. Wie niet kon stappen, kon niet vluchten. Niet jagen. Niet mee met de groep. Een genezen bot betekende dus dat iemand verzorgd werd. Gedragen. Gevoed. Beschermd. Dat anderen tijd maakten voor wie niet meer mee kon. Of Mead het exact zo gezegd heeft, is minder belangrijk dan de waarheid die erin schuilt: beschaving begint waar mensen elkaar niet achterlaten. En dat geldt vandaag nog altijd.

De echte graadmeter van vooruitgang is niet hoeveel winnaars een samenleving produceert, maar hoeveel kwetsbare mensen zij weet mee te nemen. Niet hoe snel de sterksten vooruitgaan, maar hoe trouw wij blijven aan wie vertraagt. Ook het beroemde verhaal uit New York dat je beter “brand!” roept dan “help!”, omdat mensen dan tenminste komen kijken, raakte daarom zo’n gevoelige snaar. Het verhaal werd later genuanceerd, maar de angst erachter bleef herkenbaar: dat iemand in nood niemand meer bereikt. En dat is misschien de grootste armoede van onze tijd: niet materiële schaarste, maar relationele schaarste.

Sinds de geboorte van mijn dochter begrijp ik nog beter hoe waar dat oude gezegde is: ‘it takes a village to raise a child’. Een kind opvoeden is een wonder, maar ook een opdracht die groter is dan twee mensen alleen. Toch doen we vandaag vaak alsof een jong gezin alles zelf moet kunnen combineren: werken, zorgen, organiseren en volhouden. Alsof ouders kleine zelfstandigen zijn in hun eigen gezinsbedrijf.

Vroeger was dat anders. Grootouders kwamen helpen. Buren hielden een oogje in het zeil. Familie bracht soep. De straat kende de kinderen bij naam. Men hielp niet omdat het in de agenda stond, maar omdat het vanzelfsprekend was. Niet perfect. Maar menselijk. Vandaag wonen we dichter bij elkaar dan ooit, en leven we tegelijk vaker naast elkaar dan ooit.

Nochtans wordt een mens slechts mens door anderen. Denkers uit het personalisme herinnerden ons daaraan: de persoon bestaat niet als eiland, maar groeit in ontmoeting, wederkerigheid en verantwoordelijkheid. Je wordt iemand omdat een ander jou aankijkt, aanspreekt, draagt en graag ziet. Voor christenen is dat geen bijkomstigheid. In het Evangelie wordt de vraag hoe wij omgaan met zieken, ouderen, vreemdelingen en kwetsbaren zelfs een maatstaf voor ons mens-zijn.

Daarom is zorg niet de lastpost van de samenleving. Zorg is haar bestaansreden. Wie zorgt voor een kind, een hulpbehoevende ouder, een zieke partner, een buur in moeilijkheden of een vriend in verdriet, doet meer dan helpen. Hij houdt de wereld bijeen.

Misschien moeten we daarom stoppen met enkel te vragen hoeveel de zorg ons kost. De betere vraag is: wat kost het ons wanneer de zorg verdwijnt?

Want een samenleving zonder zorg kan welvarend zijn, efficiënt zijn en tot in de puntjes georganiseerd. Maar ze zal onherroepelijk onbeschaafd zijn.

• Ruben Geleyns (33) is pastoraal werker in Leuven. Hij is in zijn parochie actief als lid van de gemeenschapsploeg, als kerkraadslid en als lector.