Katholikos Karekin II voor de rechtbank, rechter trekt zich terug

Weet je nog wat de ‘investituurstrijd’ was, toen middeleeuwse keizers de bisschopsbenoemingen van de paus wilden overnemen? Of hoe moeilijk de kwestie van de aanstelling van bisschoppen ligt in de Volksrepubliek China? Welnu, hoewel Armenië in westerse kanselarijen doorgaat voor een democratische rechtstaat, woedt er momenteel een Kerk-Staatconflict zonder weerga. 

Gisteren moest ‘Zijne Heiligheid Karekin II, patriarch van Etsjmiadzin en katholikos van Alle Armeniërs, samen met een zestal andere hoge prelaten voor een rechtbank van eerste aanleg in het provinciehoofdstadje Armavir verschijnen omdat hij eerder dit jaar Gevorg Saroyan, primaat van het bisdom Masyatsotn, zijn bisschopstitel afpakte, Saroyan naderhand tot de lekenstaat terugbracht, en daar niet op terug wenst te komen. ‘Machtsmisbruik’, klinkt de aanklacht. 

Stel je voor: paus Leo XIV die voor een lagere rechtbank in Mechelen moet verschijnen omdat een bisschopsbenoeming de Belgische regering niet aanstaat…

Vorig weekend kwam het parlement in de hoofdstad Jerevan voor het eerst na de verkiezingen bijeen, zonder dat Karekin II daar was uitgenodigd om de nieuwe legislatuur te zegenen. Ook dat was een primeur, dat was niet gebeurd sinds de onafhankelijkheid begin jaren negentig van de vorige eeuw. Hoewel Armenië in Sovjettijden zeer geseculariseerd raakte, is de Armeens-apostolische Kerk (waar officieel 97,5 procent van de bevolking toe behoort) altijd de steunpilaar bij uitstek van de nieuwe republiek geweest. De katholikos in Etsjmiadzin stond achter wie in Jerevan de lakens uitdeelde, en vice-versa. Dat was ook zo nadat Nikol Pasjinjan tijdens een ‘Fluwelen Revolutie’ in 2018 premier geworden was, met beloftes voor minder autoritarisme, minder corruptie, meer democratie en een sterkere rechtstaat. Het keerpunt was echter het verlies van Nagorno-Karabach in het najaar van 2023, toen buurland Azerbeidzjan de enclave op haar grondgebied die de Armeniërs Artsakh noemen, zuiverde van al wat Armeens was.

Bocht

Het verlies van Artsakh vormt een trauma in de Armeense samenleving. Artsakh is een bakermat van Armeens-christelijke beschaving, al eeuwenlang. Vele Armeniërs blijven dan ook dromen van en pleiten voor een terugkeer naar Artsakh. Ook internationaalrechtelijke instanties willen dat. Maar de Azerbeidzjaanse dictator Ilham Aliyev, die van ‘armenofobie’ zijn nationale discours gemaakt heeft, staat dat ongetwijfeld nooit toe. Dus nam Pasjinjan een bocht: waar hij net voor de 44-daagse oorlog in 2020 nog publiekelijk zei dat ‘Karabach van ons is, punt’, stelt hij nu dat ‘Karabach geen strijdpunt meer is’. En aangezien de Russische president Vladimir Poetin – ondanks beloftes bij de wapenstilstand van 2020 – in 2023 niet ingreep toen Aliyev Artsakh negen maanden lang van de buitenwereld afsloot, in september 2023 weer aanviel en alle Armeniërs er op de loop gingen, zoekt Pasjinjan nu nieuwe bondgenoten: het Westen, maar ook de voormalige vijanden Azerbeidzjan en Turkije.

Verdeelde oppositie

Het viel mij vorige zomer al op: hoe gepassioneerd sommige Armeniërs ook op die bocht van Pasjinjan reageren, ‘Armen met de pet’ of ‘Siranush de werkende moeder’ in de straten van Jerevan zijn er niet altijd meer mee bezig. De politieke oppositie tegen Pasjinjan is hopeloos verdeeld, en de gemiddelde Armeniër kan de politiek inmiddels gestolen worden. (Een oppositieleider zei mij eergisteren nog dat de oppositie de krachten niet bundelden uit angst dat Pasjinjan hun beweging zou onthoofden, door hun gemeenschappelijk boegbeeld achter de tralies te gooien. Daar is natuurlijk iets van aan: oppositieleiders als Gagik Tsarukyan van ‘Voorspoedig Armenië’ of Samvel Karapetyan van ‘Sterk Armenië’ zitten op basis van dubieuze beschuldigingen in de cel. Toch was voor de verkiezingen van 7 juni jongstleden duidelijk dat alleen een verenigde oppositie sterke man Pasjinjan kon bedreigen.) Wie zich echter absoluut niet wil neerleggen bij het verlies van Artsakh, is de Armeens-apostolische Kerk.

Tavoesj voor het vaderland

Niet dat Karekin II openlijke politieke uitspraken gedaan zou hebben. Neen, maar de enige gemeenschappelijke strijdpunten van de oppositie zijn: steun aan Kerk en de wens om Artsakh terug te krijgen of terug te winnen. Sommige bisschoppen hebben die wens wel expliciet gemaakt, zoals Bagrat Galstanyan, de primaat van het noordelijk bisdom Tavoesj. Hij organiseerde in 2024 een protestmars op Jerevan. Zijn beweging ‘Tavoesj voor het vaderland’ suggereerde zelfs dat Galstanyan kandidaat-premier zou kunnen worden. Dat was voor Pasjinjan genoeg om de aartsbisschop in juni vorig jaar te laten arresteren op beschuldiging van de voorbereiding van een staatsgreep; pas net voor de verkiezingen van juni dit jaar mocht Galstanyan de gevangenis verlaten om onder huisarrest op zijn proces te wachten. Nog twee andere bisschoppen en vele priesters ondergingen soortgelijke behandelingen. Zonder dat Karekin II zich openlijk uitspreekt, werd de Kerk zo toch de voornaamste oppositiekracht tegen Pasjinjans Karabach-bocht.

Trump Route

Pasjinjans toenadering tot Azerbeidzjan en Turkije leidde op precies een jaar geleden, op 8 augustus 2025, tot de verrassende aankondiging in het Witte Huis dat Donald Trump vrede had geforceerd tussen twee landen waarvan de Amerikaanse president zelfs de namen niet kon onthouden of uitspreken. Die princiepsovereenkomst – eigenlijk een businessdeal over een handelscorridor tussen Azerbeidzjan en Turkije op Armeens grondgebied, de Trump Route for International Peace and Prosperity (Tripp) – werd inmiddels door Pasjinjans regering goedgekeurd, maar er is nergens in Armenië vandaag sprake van een of andere protestmanifestatie. 

Ja, Armenië geeft soevereiniteit op. Ja, er zitten intussen nog altijd meer dan twintig leiders van Artsakh na schijnprocessen in smerige cellen in Bakoe. Ja, Aliyev eist dat elke verwijzing naar Karabach uit de Armeense grondwet verdwijnt. 

Dit alles vreet aan het gemoed van ‘Armen met de pet’ of ‘Siranush de werkende moeder’, maar zij proberen er hun slaap niet meer voor te laten.

Celibaat

Alleen de Armeens-apostolische Kerk geeft niet toe. En dus begonnen Pasjinjan en zijn echtgenote Anna Hakobyan via Facebook een heuse smeercampagne tegen Karekin II. Daarbij maakten zij dankbaar gebruik van het gerucht dat de kerkleider het niet zo nauw neemt met zijn celibaatsverplichting en zelfs een onwettige zoon zou hebben. Kritiek achter de schermen op de luxueuze levensstijl van de kerkleider is niet nieuw, maar tevoren maakte niemand daar ooit een punt van. Nu wel, Pasjinjan & Co. riepen openlijk op de katholikos af te zetten. En vorig jaar leek het er even op dat ze hun slag thuishaalden, want een tiental bisschoppen nam afstand van Karekin II. De dissidentie duurde echter niet lang; in februari dit jaar wist de katholikos in de Oostenrijkse abdij Sankt Pölten (waar hij zelf niet heen kon reizen want verboden Armenië te verlaten) de rangen opnieuw te sluiten. Maar één bisschop bond niet in, en dus zette Karekin II die aan de deur. Daarvoor moest hij gisteren naar de rechter.

Niet onbevooroordeeld

Heet van de naald: rechter Hakob Manukyan in Armavir wraakte zichzelf gisteren. Zijn korte vonnis is merkwaardig, want de rechter argumenteert dat iedereen weet dat hij gedoopt is in de Armeens-apostolische Kerk, en dat hij dus onmogelijk onbevooroordeeld recht kan spreken in een zaak waarbij de spirituele leider van die Kerk betrokken is. 

Of er in Armavir een rechter gevonden kan worden die niet gedoopt is in de Armeens-apostolische Kerk, is twijfelachtig. Het is dus afwachten hoe de nationale openbare aanklager, Anna Vardapetyan, voortgaat met de procedure. Zij eet uit de hand van eerste minister Pasjinjan, het lijdt geen twijfel dat zij nu zoekt hoe aan deze Armeense investituurstrijd nog een staartje te breien.

Benoit Lannoo