Bisschop Lode Van Hecke (75) neemt hoopvol afscheid: ‘Jongeren houden ons een spiegel voor’

Bisschop Lode, u was ruim vijf jaar bisschop van Gent. Wat zijn de belangrijkste aandachtspunten die u voor ogen had bij uw episcopaat?

'Steeds opnieuw moet ik aan twee woorden denken: geloofsverdieping en nabijheid. Ze vormen de ademhaling van ons Kerk-zijn vandaag. Als we ons alleen verdiepen in het geloof, maar dat niet verbinden met echte mensenlevens, dan blijft het vaak iets theoretisch. Mooie woorden, maar zonder vlees en bloed. Omgekeerd: als we alleen bezig zijn met nabijheid, met mensen opzoeken en helpen, maar we zijn niet meer geworteld in Christus en zijn evangelie, dan verliezen we richting. Dan worden we een soort ngo of sociale organisatie – waardevol, maar dat is niet de diepere zin van de kerk.'

Is net daarom het doopsel voor u zo essentieel?

'Ja, omdat het doopsel geen voorbijgaand ritueel is, maar een levenskeuze, of beter: een genade die ons leven fundamenteel omvormt. Het is onze identiteit als christen. Ons doopproject van enkele jaren geleden wou mensen helpen dat opnieuw te ontdekken, of misschien zelfs voor het eerst echt te begrijpen. In sommige regio’s van het bisdom zijn er sterke ervaringen mee opgedaan, ondanks de moeilijke omstandigheden van de coronatijd.'

'De kracht van het project lag in de vraag die het oproept: hoe kunnen we als gemeenschap iemand werkelijk dragen op zijn of haar geloofspad? Dat leidt ons ook naar de volgende stap: de eucharistie, die bron en hoogtepunt van ons kerkelijk leven is. In het licht van het jubeljaar van hoop is dat een belangrijke piste: het eucharistische leven herontdekken, met ruimte voor verwondering en verstilling, maar ook voor gemeenschap en engagement.'

U bent ook voorstander van meer synodaliteit. 

'Synodaliteit is een moeilijke term, maar het gaat in wezen om iets heel eenvoudigs en tegelijk heel diepgaands: samen onderweg zijn, luisteren naar elkaar, onderscheiden waar de Geest ons roept. In een wereld vol polarisatie is dat revolutionair. We oefenen daarin, want we zijn het niet gewend om echt te luisteren zonder meteen te willen antwoorden. Maar ik merk overal dat mensen verlangen naar zulke ontmoetingen: waar je niet moet presteren, maar waar je samen kunt zoeken. Als we daar met volharding op inzetten, kan dat het gelaat van onze kerk werkelijk veranderen.'

'Het belang van synodaliteit voor onze kerk vergelijk ik soms met artificiële intelligentie. Iedereen heeft er al van gehoord. Het verandert de maatschappij ingrijpend, maar niet iedereen ziet de mogelijkheden. Dat is zo voor AI in onze maatschappij. Dat is zo voor synodaliteit in onze kerk. Synodaliteit dwingt ons om de kerk niet langer van bovenaf te denken, maar van binnenuit. Niet vanuit structuren, maar vanuit mensen en hun concrete roeping. Dat betekent dat we andere vormen van leiderschap zullen moeten ontwikkelen, die meer gericht zijn op luisteren, bemoedigen, samen onderscheiden.'

‘Het verandert ook onze manier van vergaderen, van beslissingen nemen, van pastoraal plannen. We gaan niet uit van ‘wat werkt’, maar van ‘wat is trouw aan het evangelie, hier en nu, met deze mensen?’ Dat vraagt tijd, geduld, soms ook moed om oude zekerheden los te laten. Het is de weg naar een kerk die niet alleen spreekt over gemeenschap, maar het ook daadwerkelijk belichaamt. En dat is een diepe verandering.’

U bent veel op pad geweest, ook naar de uithoeken van het bisdom. Waarom vindt u dat zo belangrijk?

'Omdat contact met mensen geen bijkomstigheid is, maar het hart van het evangelie. Jezus ging naar mensen toe. Hij ging eten met tollenaars, raakte melaatsen aan, luisterde naar kinderen. Tijdens mijn bezoeken voelde ik telkens opnieuw hoe belangrijk nabijheid is. Niet als 'leidinggevende' die instructies komt geven, maar gewoon als mens onder mensen, luisterend, meezoekend. Ook naar en met mensen die moeite hebben met de veranderingen in de kerk. Die pijn moet gehoord worden, anders bouwen we op drijfzand. Want als we de zorgen, het verdriet of de weerstand van mensen negeren, dan bouwen we verder op iets wat vanbinnen broos of onstabiel is. We kunnen prachtige structuren opzetten, vernieuwende projecten lanceren, maar als mensen zich niet gehoord voelen, blijft het leeg. Drijfzand lijkt op het eerste gezicht stevig, maar zakt onder je voeten weg zodra je erop vertrouwt. Dat gebeurt als we de diepe gevoelens van mensen niet ernstig nemen – hun angst om los te laten, hun verdriet om wat verdwijnt, of hun moeite met de snelheid van verandering.

De evangelische weg is niet: ‘kom mee of verdwijn’, maar: ‘vertel mij jouw verhaal, zodat ik kan verstaan hoe we samen verder kunnen’. Dat vraagt tijd, geduld, soms ook stilte. Maar alleen dan kunnen we een kerk zijn die niet over mensen heen stapt, maar hen werkelijk draagt.'
 

U hebt ook veel gesproken met jongeren, zeker via het onderwijs. Hoe kijkt u naar hun positie in de kerk?

'Laat me eerst zeggen: we moeten stoppen met te zeggen dat jongeren er niet zijn. Ze zijn er, maar misschien niet waar wij ze verwachten. In gesprekken met leerlingen, leerkrachten en schooldirecties komen telkens fundamentele vragen naar boven: klimaat, rechtvaardigheid, angst voor de toekomst door de oorlog in Europa. Wat me opvalt, is dat jongeren wél openstaan voor zingeving. Maar de taal en de structuren van onze kerk sluiten daar niet altijd bij aan. Kijk, met 80.000 studenten in Gent zijn er veel mogelijkheden. We hebben elk jaar een ontmoeting met studenten die zich voorbereiden op werk in de pastoraal of het godsdienstonderwijs. Daar proef je roeping, engagement.'
'Toch moeten we eerlijk zijn: studentenpastoraal staat onder druk. We zijn nog maar aan het begin van een hernieuwde benadering. Weet je: het verschil zit minder in mensen die geloven en mensen die niet geloven. Het verschil zit vooral in mensen die openheid tonen en mensen die gesloten zijn. Ik geloof in die prille zaadjes bij wie openstaat. We moeten de taal vinden die hun wereld aanspreekt, en tegelijk trouw blijven aan het hart van het evangelie.'

Hoe kunnen we dit waarmaken?

'Door te luisteren. Dat klinkt misschien eenvoudig, maar het is één van de moeilijkste dingen, ook in de kerk: écht luisteren, zonder meteen te willen antwoorden of corrigeren. Jongeren leven in een andere culturele context dan waarin velen van ons zijn opgegroeid. Hun referentiepunten zijn anders, hun vragen ook. De brug ligt in authenticiteit. Jongeren prikken heel snel door façade heen. Als ze merken dat je niet komt om hen 'terug naar de kerk' te praten, maar echt geraakt bent door het evangelie en hen als mensen ernstig neemt, dan kan er iets openbreken. Het vraagt geen grote structuren, maar wel echte aanwezigheid. En soms, heel gewoon beginnen met een vraag: “Wat geeft jou hoop?” Of: “Waar worstel jij mee?” Daar kan de Geest aan het werk.'

'Of wij iets van jongeren kunnen leren? Zeker! En misschien moeten we dat nog veel meer beseffen. Jongeren liggen niet wakker van wat bij ons nog nostalgie opwekt. Ze zijn geboren in een ander landschap. Maar ze confronteren ons met vragen die we soms liever uit de weg gaan. Hun eerlijkheid, hun soms rauwe zoektocht naar zin, hun ongeduld tegenover hypocrisie — dat alles houdt ons een spiegel voor. Ze vragen niet naar wat wij weten, maar naar wat ons werkelijk drijft. We moeten dus af van het idee dat wij de antwoorden al hebben en jongeren die gewoon moeten overnemen. De Geest werkt ook in hen, vaak op verrassende manieren. Onze taak is niet om hen te ‘vormen’ in de klassieke zin, alsof wij het model zijn. Onze taak is om samen met hen te zoeken. Begeleidend, ja – maar nooit betuttelend. Nabij zijn, echt aanwezig zijn: dat betekent soms gewoon luisteren zonder oordeel. Of samen zwijgen. Of een stap terugzetten om hen ruimte te geven. Maar ook: durven te getuigen van ons eigen geloof, van wat ons draagt, zonder het hen op te dringen.'

'Begeleiden betekent: aanwezig zijn met zachtheid én met richting. Zoals de Emmaüsgangers: Jezus wandelde mee, stelde vragen, luisterde… en pas daarna brak hij het brood. Zo groeit vertrouwen, zo groeit geloof. In gesprekken met jongeren komt altijd vrede ter sprake, maar in veel ruimere zin dan wij vaak denken. Jongeren spreken misschien niet altijd in klassieke termen over “vrede”, maar als je goed luistert, hoor je een diep verlangen naar innerlijke rust, naar verbondenheid, naar een wereld waar rechtvaardigheid en respect mogelijk zijn. Ik hoor vaak hun bezorgdheid over oorlogen en geweld, zeker sinds Oekraïne en Gaza en alles wat recentelijk gebeurt in het Midden-Oosten. Maar ik hoor ook wat ze zeggen over psychische onrust, prestatiedruk, klimaatdreiging, het gevoel dat alles onzeker is. Hun hoofd en hart staan niet stil.'

'En toch is er ook een sterke honger naar zingeving. Niet altijd in de taal van het geloof, maar wel in vragen als: Wat heeft het allemaal voor zin? Waar leef ik voor? Wie ben ik echt? Dat zijn geen oppervlakkige vragen – dat zijn geestelijke vragen. Vrede is dan meer dan ‘de afwezigheid van oorlog’. Het is heel fundamenteel: rust vinden in wie je bent, aanvaard worden, ruimte krijgen om te groeien. Verbondenheid met elkaar en – waarom niet? – met God. De vraag komt dan bij hen terug. Kunnen wij als kerk zo’n ruimte zijn?'

U hebt zich ook altijd bekommerd getoond als het om de religieuze congregaties gaat. Kunt u dat toelichten?

'Veel zusters bevinden zich in de laatste fase van hun leven. Dat is een heel bijzondere tijd. Niet alleen medisch of organisatorisch, maar ook spiritueel. Hoe blijven we religieus in een lichaam dat het begeeft? Hoe blijven we gemeenschap als de krachten afnemen? Ik denk dat het onze plicht is om hen daarin nabij te zijn. Niet in de eerste plaats als beheerders van gebouwen of structuren, maar als broeders en zusters in geloof. Zij hebben ons veel gegeven. Nu is het aan ons om hun zoektocht te ondersteunen. Het gaat om de vraag: Wat willen jullie doorgeven? Wat is het charisma dat jullie gedragen hebben, en dat nu een nieuwe vorm mag vinden? Concreet betekent dat: tijd maken voor dialoog. Zusters uitnodigen hun verhaal te doen. Ruimte creëren waar hun spiritualiteit opnieuw klank krijgt. En tegelijk: hun aanwezigheid blijven waarderen, ook als hun aantal klein is geworden. Zij blijven een kostbare bron van gebed, wijsheid en barmhartigheid. We moeten goed zorgen voor die bron – niet omwille van het verleden, maar voor de toekomst.'

Diaconie is een speerpunt in uw beleid. Waarom hecht u daar zoveel belang aan?

'Omdat je daar het hart van Christus ontmoet. Wie niet de armen, de zieken, de gevangenen en de eenzamen dient, heeft het evangelie niet begrepen. In ons bisdom wordt veel goed werk verricht: in gevangenissen, ziekenhuizen, voedselbedeling… Maar we kunnen nog meer doen. Vooral door beter samen te werken, over grenzen van werkvelden en structuren heen. Het House of Compassion in Brussel is een lichtend voorbeeld. In Gent droom ik ervan om van de Sint-Jacobskerk een plaats te maken waar liturgie, kunst en diaconie samenkomen. Niet als prestigeproject, maar als levend teken van hoop. En we zijn goed op weg naar de realisatie ervan.'

Ten slotte: interreligieuze dialoog. Wat is volgens u de rol van de kerk hierin?

'Onze wereld is religieus divers. Dat is geen probleem, dat is een kans. Maar we moeten wel leren spreken met elkaar zonder angst. Het project van ROMC (Relatie-Opbouw Moslims-Christenen, nvdr) toont hoe dat kan. Geen opgelegde eenheid, maar een luisterende nabijheid. En Christophe Busch (directeur Hannah Arendt Instituut en auteur van De duivel in elk van ons, nvdr) heeft ons dat ook goed voorgehouden: als we willen bouwen aan een respectvolle samenleving, moeten we ophouden met mensen in hokjes te duwen. Dialoog vraagt geen opoffering van onze overtuiging, wel de bereidheid om geraakt te worden door het gezicht van de ander. Zo worden we mensen van hoop. Niet uit naïviteit, maar vanuit een diep besef dat God met ons op weg gaat. Dat we een gemeenschap mogen zijn die luistert, die dient, die bidt. En bovenal: dat we niet bang hoeven te zijn voor de toekomst. Want Christus leeft. Dat blijft het hart van alles.'