Op bezoek bij Jan. Hij leeft in Brazilië in een religieuze gemeenschap samen met dak-en thuislozen

Jan Vandenhoven is afkomstig uit Kortrijk, waar Geert Morlion pastoor was. Jans verhalen triggerden Geert om ooit hem te bezoeken in Brazilië. De viering van het zilveren jubileum van de gemeenschap die hij er stichtte, was een welgekomen aanleiding. Dit is het verslag dat Geert Morlion optekende.

Het jaar 2000

In 2000 installeerde de Franse priester Henrique zich in de afgedankte en gesloten kerk van de heilige Drievuldigheid, op de flank van de steile helling die de haven van Salvador verbindt met de hoger gelegen historische stad. Het zat zo: de nieuwe bisschop van de stad had hem gevraagd ‘iets’ te doen voor de vele straatbewoners. Henrique had daar wel oren naar, maar wou geen ‘instelling’ opstarten. Hij had zelf een verleden als pelgrim in Brazilië. Gedurende tien jaar had hij het grote land te voet doorkruist, vele mensen leren kennen, maar vooral van de plaatselijke Kerk van Salvador had hij vriendschap ontvangen. De vraag van de bisschop klonk voor hem als een nieuwe uitnodiging om zijn persoonlijke roeping te verdiepen. Afkomstig uit Savoie in Frankrijk, had hij veel contacten gehad met bewegingen als de Ark en vooral met Taizé. Even dacht hij broeder te worden. Maar onderscheiding leerde hem dat hij geroepen werd om monnik-pelgrim te zijn. Zijn pelgrimstochten waren leerprocessen: leeg worden, luisteren, ontdekken dat de Drie-Ene woonde in zijn hart, ontdekken dat dit ook zo was in elke mens die hij ontmoette…

Henrique getuigt: ‘De Drievuldigheid heeft mij in beweging gebracht; ik werd pelgrim. Dat heb ik diep doorleefd.’

Een schuchter begin in een lege kerk

In het begin, augustus 2000, waren ze maar met enkelen. Wat konden ze doen? Wat was nodig? Er was de roeping vanuit de Kerk. Er waren de vele straatmensen, allemaal getekend door het harde leven op straat. De meesten waren ooit verslaafd aan alcohol of drugs; allemaal geconfronteerd met geweld; sommigen aangetast in hun fysieke en psychische gezondheid … Ze konden weinig meer aanbieden dan een schuilplek. Een dak om onder te slapen, op de harde grond van de kerk weliswaar. Een eenvoudig ontbijt. En dan weer de straat op. Zo is alles verder gegroeid. 

Momenteel leven zo’n 45 mensen in gemeenschap samen. Bijna allemaal mensen die lang op straat hebben geleefd en daardoor getekend zijn. Er is tweemaal per dag gebed in de kerk. Er zijn de maaltijden. Er is het huishoudelijke werk binnen en buiten de kerk. Men wil geen ‘project’ met doelstellingen en timing. Men wil samen met de armsten vorm geven aan het samenleven en doen wat nodig is. 

Wat uniek is: na het avondritueel van bidden en eten gaat zowat de helft van de groep slapen in de kerk. Ze nemen hun bundel slaapgerief, opgerold in een stuk karton, en installeren zich. Op deze manier willen ze solidair zijn met de straatmensen die ook op een stukje karton slapen. De andere helft van de groep kan dit niet meer aan omwille van leeftijd en gezondheid. Voor hen is er een huisje voorzien op het domein zelf.

Spiritualiteit van Taizé

Wie de beweging van Taizé kent, herkent veel. Om te beginnen de typische manier van bouwen en bijbouwen die Taizé kenmerkt. Kleine nette huisjes, goed verzorgde paadjes, bloemen en groen … De liturgie klinkt net als in Taizé: eenvoudige refreinen die herhaald worden, iconen van de Drievuldigheid, kaarslicht, stilte. Elke week wordt de ‘Goede Week’ herhaald: de eucharistie op donderdag; het kruis van de Heer op vrijdag en op zaterdag het feest van het Licht, net als in Taizé. De maaltijden worden bereid op houtvuur, op basis van verse groenten. Heel weinig vlees. Nooit alcohol. Wie zichzelf niet kan bedienen, komt het eerst aan de beurt. Je eet met je bord op de schoot, in een grote kring. En er is altijd voldoende. Alsof de parabel van het grote feest die Jezus in vele varianten heeft verteld en voorgeleefd telkens weer opnieuw gebeurt. 

Wie een Arkgemeenschap kent, zal ook veel herkennen: het warme onthaal, samen bidden en verstillen, tafelen – alles in volstrekte wederkerigheid en betrokkenheid. Er is ook verband te leggen met de beweging van de Zwitserse Fredy Kunz, de spiritualiteit van de Lijdende Dienaar.

De eik van Mamre

Er zijn enkele Bijbelfragmenten die fundamenteel zijn voor het leven van de gemeenschap.

Om te beginnen het bezoek van de drie vreemdelingen bij Abraham en Sara, onder de eik van Mamre. De drie blijken goddelijke gezanten te zijn en ze genieten van het hartelijke onthaal dat Abraham organiseert (Gn. 18). Ze dragen een belofte van toekomst die ze delen met het bezochte koppel. Er zijn de parabels van Jezus, vooral die van de gasten op het bruiloftsmaal. Ze weten dat ze genodigd zullen worden als alles klaar is. Maar eenmaal zover hebben ze excuses om niet te hoeven komen. Tot de koning besluit: ga naar de straten en de pleinen en nodig wie je maar tegenkomt uit naar het feest.

Een vraag die gesteld kan worden: hoe maak je met mensen die vaak jarenlang op straat hebben geleefd de overgang naar een leven in een religieuze gemeenschap? 

We vroegen het aan enkelen van hen zelf. 

Wat meteen klinkt: hier slapen we tenminste rustig en goed, zonder angst voor wat voor gevaar ook. Hier worden we onthaald en zijn we welkom zoals we zijn. Men zorgt hier voor ons! Dit is een praktische motivering die natuurlijk om verdieping vraagt. Die gebeurt gaandeweg. Elke dag is er gebed en telkens weer wordt er gebeden vanuit de groep. Iedereen wordt betrokken in het gemeenschapsgebed. 

Henrique voegt eraan toe: ‘Aan het einde van het gebed voelt men zich beter dan aan het begin.’ 

Samen bidden doet deugd. Het gemeenschapsleven wordt niet opgelegd maar toegankelijk gemaakt. Iedereen kan er aan deelnemen of eruit weggaan.

Een kerngroep en een brede gemeenschap

Er is de kerngroep van vijf personen. Ze zijn er niet allemaal vanaf het prille begin — toen was er vooral broeder Henrique — maar geleidelijk kwam er hulp van o.a. Vania, priester Jan, Juce. Alle vier hebben een sterk roepingsverhaal. Maar gemeenschappelijk aan alle vier is het diepe verlangen om leeg te worden van zichzelf en de armen nabij te komen. Een werk en een weg van afdalen en open komen. Soms tegen het eigen willetje in. De woorden van Jeremia klinken: ‘Je hebt me verleid en ik liet me verlokken…’.

Deze vier dragen de dagelijkse leiding. Ze organiseren het leven, de zorg (die toeneemt) en het gebed.

Er is een groep van 24: dat zijn deze vier samen met een 20-tal straatmensen die al vanaf de eerste jaren in de kerk zijn gaan wonen. Zij spreken een engagement uit dat jaarlijks vernieuwd kan worden. Ze ontvangen concrete opdrachten in de zorg, de liturgie, de keuken en de maaltijden, het werk en de administratie. De grote gemeenschap komt maandelijks bijeen. Daar wordt alles besproken wat gaande is, er worden plannen gemaakt, problemen uitgesproken. Er zijn verschillende mensen in dienst (administratie, zorg), naast een grote groep vrijwilligers. Er wordt een intens beroep gedaan op het advies van mensen uit de geneeskunde en justitie.

Nieuwe projecten!

Beneden de helling, in een andere afgedankte kerk, is enkele jaren geleden een nieuw initiatief opgestart. Ook hier zijn de straatbewoners de gasten. Elke namiddag worden ze ‘onthaald’ voor een vorming. Er wordt ingegaan op hun concrete noden: hygiëne, voeding, kleding, veiligheid, gezondheid in het algemeen. De namiddag wordt afgesloten met een gezamelijke maaltijd. De groep kan niet groter zijn dan zo’n 25 gasten. In de voormiddagen komen zij die al wat meer kracht hebben verworven om het straatleven achter zich te laten: zij zijn de ‘genodigden’ en ze nemen ook af en toe deel aan een viering en een maaltijd in de grote kerk. Zij blijven de hele dag in het centrum. Dit initiatief is bedoeld voor wie (nog) niet de grote definitieve stap naar de leefgemeenschap hoger op de helling kan zetten. Er wordt samen gezocht.

Binnenkort start nog een nieuw project. Er zal een groot terrein aangekocht worden, in de directe nabijheid van de Trindade-kerk. Daar worden woningen opgetrokken voor mensen die langer mee willen leven maar die (nog) niet in de gemeenschap binnentreden. Hier zal ook een zustergemeenschap aanwezig zijn. Ze zijn zuster in een congregatie die ook de Drievuldigheid als basisspiritualiteit heeft: God is een pelgrim en komt op ons af, in mensen, in gebeurtenissen. Hij laat zich opmerken en vraagt dat de bezochte zelf ook bewust drager van de goddelijke presentie wordt. De ontmoeting bloeit open tot een warm onthaal.

'De onrust heeft ons hier gebracht!'

Alle vier, Henrique, Vania, Juce en Jan, getuigen hoe zij als het ware een roeping in de roeping kregen. Allen leken ze hun religieuze weg gevonden te hebben (broeder, zuster, priester-pastoor) en toch dreef een zekere onrust hen naar hier, naar de gemeenschap van de Trindade. Ze zochten meer radicaliteit. En de gemeenschap van de Drievuldigheid overkwam hen, zoals een regenvlaag je overvalt of een lawine … 

Jan zegt het heel duidelijk: ‘Ik wou iets doen voor armen, maar na de tweede avond boven in een huis bij de kerk was ik getroffen door de hartelijkheid van de kleine gemeenschap in de kerk. Ze nodigden me ‘gewoon’ uit voor een kop thee, aan het eind van een drukke werkdag. Hun uitnodiging klonk zo helder en sterk dat ik erop inging en thuis mocht komen.’ 

Maar ook Vania en Juce zeggen dat ze pas hier de radicaliteit vonden die paste bij hun roeping: op de grond slapen, samen met straatmensen eten en bidden. Het onthaal vinden ze alle vier heel belangrijk. Je onthaalt elke mens alsof God zelf bij je op bezoek komt. God komt als een pelgrim. Daarom gaat men vanuit deze gemeenschap regelmatig zelf ook op pelgrimstocht, met drie of met meer. Soms gewoon in de stad. Soms verder weg naar het binnenland toe. ‘We kunnen nooit vergeten dat de goede God zelf als een pelgrim op onze weg kwam. Wij willen Hem ook doorgeven aan wie we ontmoeten.’

Je leven herlezen

Jan vertelt hoe belangrijk het is om je dag te herlezen. ‘Dit is meer dan wat soms wordt genoemd een gewetensonderzoek. Het komt er op aan aan het einde van je (pelgrims)dag alles even te hernemen en ernaar te kijken: waar kwam het goddelijke aan bod? Heb ik God ontmoet? Hoe heb ik erop gereageerd? Was ik attent of belette de drukte me om stil te staan en Hem te onthalen, om mij door Hem te laten onthalen?’ 

Soms is het meteen duidelijk wat je beleefd hebt. Soms kan het langer duren vooraleer je ‘ziet’. Maar herlezen blijkt heel belangrijk te zijn. 

‘Mijn gebedsleven was ietwat opgedroogd in mijn vorig leven als pastoor’, aldus Jan. ‘Door hier te zijn, word ik meegenomen in het gebed van de gemeenschap. Ik ontdekte dat ik wat vroeger moet opstaan om echt tijd te hebben voor een langere tijd van stil gebed’. Heeft hij dit geleerd van zijn oom, priester Flor Hofmans, grote volgeling van Charles de Foucauld? Of is het de Geest die hen beiden bezielde en uitnodigde?

De tedere Drievuldigheid

Zowat overal, in de Kerk, in de eetruimte, in de kamers, hangt een afbeelding van de Drievuldigheid. Soms een kopie van de Drie-Ene zoals Andrej Roebljov hem biddend uitbeeldde. Soms een variante, bijv. de Drievuldigheid omringd door straatmensen, volwassenen, kinderen … een wemeling van volk rondom de ontmoeting van de vreemdeling en Abraham en Sara. 

Lees ook

Vader, Zoon en Geest: wervelende dynamiek in eeuwenoud icoon

Lees het volledige artikel

Op het eerste gezicht kan het vreemd lijken, zo’n trinitaire spiritualiteit. Broeder Henrique: ‘Katholieken proberen uit te leggen hoe Eén God ‘drie’ kan zijn; orthodoxe christenen vertrekken vanuit de ervaring van Zijn tegenwoordigheid en ontdekken dat die veelvuldig is, drievuldig’. Zo willen wij leven, verbonden met een God die zich openbaart in een ontmoeting, in een belofte van toekomst. En loslaten wat deze verbinding verduistert. ‘Deze spiritualiteit is echt niet moeilijk’, aldus Henrique en de anderen. ‘Het komt erop aan je innerlijk leeg te maken. Open te staan. En teder te zijn in elke ontmoeting.’

Het klopt dat het samenleven hier rustig verloopt, sereen eigenlijk. En dat het gebed in de kerk onwaarschijnlijk eenvoudig en diep is. En dat de omgang onder elkaar teder is. Er is veel aanraking. Er zijn veel goede woorden. Er is samenzijn. 

Wat heeft je over de streep getrokken om hier ‘in te treden’? Allemaal antwoorden ze: de kleine man. Zoals de evangelist Matteüs het schrijft: ‘Ga naar Galilea. Dààr zul je Me zien.’ Wij dalen af naar het Galilea van de armen en daar ontmoeten we Hem. Teder en nabij. Of wat theoretischer: ‘De bevrijdingstheologie met haar voorkeursoptie voor de armen, dàt heeft mij overtuigd om de stap te wagen, weg uit mijn congregatie, naar hier op de helling boven de haven van Salvador’, aldus Juce.

Vele uitdagingen en vragen

Er zijn heel wat uitdagingen! Wie zal straks de gemeenschap dragen en leiden, wanneer de huidige ploeg van vier ouder wordt? En hoe gaan we om met de leden van de gemeenschap die steeds meer afhankelijk worden van zorg en medische bijstand? Hoe blijven we trouw aan het charisma: nabijheid in tederheid bij straatmensen? 

Opgetekend door Geert Morlion